Celem przepisów zakazujących stosowania tzw. niedozwolonych klauzul umownych (zw. klauzulami abuzywnymi) jest zapewnienie konsumentom odpowiedniej ochrony przed silniejszym podmiotem na rynku – przedsiębiorcą. Co istotne, za konsumenta przepisy prawa uznają osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 221 kc).
Dlaczego kwestia klauzul abuzywnych jest ważna?
Jeśli postanowienie umowy jest niedozwoloną klauzulą, to zgodnie z przepisami prawa nie wiąże ono konsumenta. Tak więc konsument może skutecznie uznać, że dany zapis nie obowiązuje i nie wywiera skutków prawnych i faktycznych – konsument będzie mógł w określonej sytuacji np. wypowiedzieć umowę, odmówić zapłaty kary umownej lub zażądać jej zapłaty itp. Niedozwolona klauzula umowna nie powoduje nieważności całej umowy, nieważny jest tylko dany, konkretny zapis. Niekiedy może się jednak okazać, że nieważnych zapisów było wiele i dotyczyły tak istotnych postanowień umowy, że cała umowa okaże się nieważna.
Klauzule abuzywne, czyli niedozwolone postanowienia umowne, to postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które nie zostały z nim uzgodnione indywidualnie oraz kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy. Pomimo spełnienia powyższych warunków nie są traktowane jako niedozwolone klauzule postanowienia określające główne świadczenia stron (w tym przede wszystkim cenę lub wynagrodzenie), jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Za nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy traktuje się takie postanowienia, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu – przede wszystkim nie mógł ich negocjować lub zmienić. W wielu umowach znajduje się zapis, że postanowienia zostały uzgodnione z konsumentem, czasem wręcz każe się podpisać konsumentowi oświadczenie (już gotowe lub pisane przez niego własnoręcznie), że umowa była indywidualnie uzgadniana z konsumentem, chcąc się w ten sposób ochronić przed jego ewentualnymi roszczeniami. Umieszczenie jednak w umowie klauzuli, że jest ona indywidualnie uzgodniona, nie oznacza jeszcze, iż rzeczywiście podlegała negocjacji, dlatego takie postanowienia często okazują się bezskuteczne – i jeśli tylko konsument będzie w stanie udowodnić, że wcale nie miał wpływu na treść umowy, zapis taki będzie całkowicie pozbawiony znaczenia. Udowodnienie takie wcale nie musi być w praktyce trudne – może wystarczyć np. zeznanie świadka lub innego konsumenta, także fakt „masowego” umieszczania takich zapisów w umowach może spowodować, że będą one niewiarygodne.
Gdzie szukać klauzul abuzywnych?
Warto zajrzeć na strony internetowe Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (www.uokik.gov.pl), który prowadzi Rejestr Klauzul Niedozwolonych. Rejestr zawiera spis tych postanowień umownych, które zostały uznane za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Rejestr jest jawny i dostępny na stronie internetowej urzędu. Choć rejestr jest bardzo obszerny, to stosunkowo łatwo się po nim poruszać. Co istotne, rejestr odnosi się nie tylko do przedsiębiorcy, wobec którego zostało wydane orzeczenie, ale również do wszystkich innych przedsiębiorców stosujących wzorce umów w obrocie z konsumentami. Stosowanie przez innego przedsiębiorcę zapisów, które zawierają treści jednakowe z tymi już zakwestionowanymi przez Sąd Ochrony Konkurencji, może być uznane za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, za co prezes UOKiK może mu wymierzyć grzywnę.
Jako konsument, jeśli stwierdzisz, że dana klauzula jest klauzulą abuzywną, masz prawo wnieść pozew do sądu cywilnego (uzyskany wyrok ma skutek wyłącznie między stronami umowy) lub do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – rozstrzygnięcie takiego sądu ma charakter powszechny, zaś zakwestionowane postanowienie zostaje wpisane do Rejestru Klauzul Niedozwolonych i zakaz jego stosowania jest skuteczny wobec wszystkich przedsiębiorców. Co istotne, prezes UOKiK, oprócz uprawnienia do wystąpienia do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z pozwem o uznanie konkretnych postanowień umowy za niedozwolone klauzule, ma prawo nakładać na przedsiębiorców stosujących niedozwolone klauzule kary finansowe.
MICHAŁ KURYŁEK radca prawny
W Kodeksie cywilnym jest lista 23 rodzajów postanowień, które uznane zostały za niedozwolone – jednak należy pamiętać, że nie jest to lista kompletna. Niedozwolonymi postanowieniami umownymi są przede wszystkim takie postanowienia, które:
1) wyłączają lub ograniczają odpowiedzialność wobec konsumenta za szkody na osobie
2) wyłączają lub istotnie ograniczają odpowiedzialność wobec konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania
3) wyłączają lub istotnie ograniczają potrącenie wierzytelności konsumenta z wierzytelnością spółki
4) przewidują postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy
5) zezwalają spółce na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta
6) uzależniają zawarcie umowy od deklaracji konsumenta, że będzie on zawierał w przyszłości dalsze umowy podobnego rodzaju
7) uzależniają zawarcie, treść lub wykonanie umowy od zawarcia innej umowy, niemającej bezpośredniego związku z daną umową (czyli z umową zawierającą oceniane postanowienie)
8) uzależniają spełnienie świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli spółki
9) przyznają spółce uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy
10) uprawniają spółkę do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie
11) przyznają wyłącznie spółce uprawnienie do stwierdzenia zgodności świadczenia z umową
12) wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi wniesionej zapłaty za świadczenie, które nie zostało spełnione w całości lub części, jeżeli zrezygnuje on z zawarcia umowy lub jej wykonania
13) przewidują, że konsument utraci prawo żądania zwrotu świadczenia spełnionego wcześniej niż świadczenie spółki, gdy strony wypowiedzą, rozwiążą lub odstąpią od umowy
14) pozbawiają wyłącznie konsumenta uprawnienia do rozwiązania umowy, odstąpienia od niej lub jej wypowiedzenia
15) zastrzegają dla spółki uprawnienie wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieoznaczony, bez wskazania ważnych przyczyn i terminu wypowiedzenia
16) nakładają wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy
17) nakładają na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej lub odstępnego
18) stanowią, że umowa zawarta na czas określony ulega przedłużeniu, o ile konsument, dla którego zastrzeżono rażąco krótki termin, nie złoży przeciwnego oświadczenia
19) przewidują wyłącznie dla spółki jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych przyczyn, istotnych cech świadczenia
20) przewidują dla spółki uprawnienie do określenia lub podwyższenia ceny albo wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy
21) uzależniają odpowiedzialność spółki od wykonania zobowiązań przez osoby, za pośrednictwem których spółka zawiera umowę lub przy których pomocy wykonuje swoje zobowiązanie, albo uzależniają tę odpowiedzialność od spełnienia przez konsumenta nadmiernie uciążliwych formalności
22) przewidują obowiązek wykonania zobowiązania przez konsumenta mimo niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez spółkę
23) wyłączają jurysdykcję sądów polskich lub poddają sprawę pod rozstrzygnięcie sądu polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, lub narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy.
źródło: Eurogospodarka ne 11/2011