Na co zwrócić uwagę? Przede wszystkim istotny jest podział na zabezpieczenia: • osobiste – w których wierzyciel, oprócz egzekucji z majątku dłużnika, może prowadzić egzekucję z majątku innej osoby; dzięki temu ma większe szanse na odzyskanie wierzytelności • rzeczowe – wierzytelność jest zabezpieczona przez konkretny przedmiot majątkowy; dzięki temu wierzyciel może zaspokoić się z tego przedmiotu majątkowego, z uwzględnieniem tego, że ma wówczas pierwszeństwo w zaspokojeniu przed innymi wierzycielami i ma możliwość zaspokojenia się z przedmiotu zabezpieczenia niezależnie od tego, kto jest w chwili egzekucji jego właścicielem.
To, który rodzaj zabezpieczenia jest dla wierzyciela lepszy, zależy od konkretnej sytuacji, ale zazwyczaj przyjmuje się, że pewniejsze są zabezpieczenia rzeczowe, gdyż bardzo utrudniają tzw. wyprowadzanie majątku przez dłużnika. Dla dłużnika też mogą się one okazać mało uciążliwe, jak to jest w przypadku hipoteki czy zastawu rejestrowego.
Zabezpieczenia osobiste to przede wszystkim umowa o charakterze gwarancyjnym, gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa, poręczenie, weksel, poręczenie wekslowe i przystąpienie do długu. Zabezpieczenia rzeczowe to z kolei zastaw, zastaw rejestrowy, zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej, przewłaszczenie na zabezpieczenie, kaucja, hipoteka i blokada środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku. W praktyce najczęściej stosowane zabezpieczenia osobiste to poręczenie i weksel, zaś rzeczowe to zastaw rejestrowy, zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej, przewłaszczenie na zabezpieczenie i hipoteka.
Poręczenie
Poręczenie jest umową, w której poręczyciel z obowiązuje się wobec wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby nie wykonał go dłużnik. Umowa dochodzi do skutku w chwili zgodnego oświadczenia stron – wierzyciela i poręczyciela, teoretycznie dłużnik nie musi nawet wiedzieć o umowie poręczenia. Sam zakres zobowiązania poręczyciela zależy od rozmiaru zobowiązania głównego – poręczyciel odpowiada nie tylko za dług główny, ale także za wszelkie skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika, np. odszkodowanie.
Kiedy poręczyciel uniknie odpowiedzialności? Nie odpowiada on przede wszystkim, jeśli dług główny jest nieważny. Wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, w której nieważność długu głównego spowodowana jest brakiem zdolności dłużnika do czynności prawnych, o czym poręczyciel wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć. Ponadto nieważne będzie udzielenie poręczenia za dług niezaskarżalny. Także wygaśnięcie długu głównego spowoduje wygaśnięcie zobowiązania poręczyciela. Poręczyciel może także zabezpieczyć swoje prawa w umowie, np. ograniczając zakres odpowiedzialności (np. do określonej kwoty). Ponieważ poręczenie ma charakter odpowiedzialności solidarnej (co oznacza, że do wierzyciela należy wybór, czy w razie wymagalności długu głównego zwróci się o wykonanie zobowiązania do dłużnika głównego, czy do poręczyciela), poręczyciele często zastrzegają, że wierzyciel może żądać wykonania zobowiązania od poręczyciela dopiero wówczas, gdy egzekucja wobec dłużnika głównego okaże się bezskuteczna.
Poręczyciel ma jeszcze jeden sposób na ograniczenie odpowiedzialności – w przypadku, gdy dłużnik główny opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, wierzyciel powinien niezwłocznie zawiadomić o tym poręczyciela. Jeśli tego nie zrobi, to poniesie wobec niego odpowiedzialność za wynikłą z tego faktu szkodę.
Weksel i poręczenie wekslowe
Weksel stanowi zazwyczaj dodatkowe zabezpieczenie pozwalające na szybkie wyegzekwowanie zobowiązania pieniężnego wynikającego z umowy, ale nie jest zabezpieczeniem w dosłownym tego słowa znaczeniu. Jego posiadanie znacznie ułatwia jednak dochodzenie roszczenia – postępowanie sądowe jest szybsze i tańsze, poza tym nakaz zapłaty wydany na podstawie weksla umożliwia zabezpieczenie roszczenia. Dłużnik, wystawiając weksel, musi zdawać sobie sprawę, że wierzyciel łatwo zabezpieczy swoje roszczenie na czas procesu, ale także że składając zarzuty od nakazu zapłaty (bez ich złożenia nakaz się uprawomocni), będzie musiał wnieść trzy czwarte opłaty sądowej od pozwu, co przy dużej sumie wekslowej może oznaczać spory wydatek.
Poręczenie wekslowe jest dla poręczyciela dużo mniej korzystne niż poręczenie zwykłe. Warto też pamiętać, że poręczycielem wekslowym bardzo łatwo jest się stać niejako automatycznie – wystarczy podpis na pierwszej stronie weksla, przy podpisie na drugiej stronie weksla konieczne jest dopisanie informacji o poręczeniu, np. „poręczam”. W praktyce zamiast weksla wierzyciele coraz częściej domagają się od dłużników zabezpieczenia w postaci aktu notarialnego o dobrowolnym poddaniu się egzekucji (tzw. trzy siódemki). Zgodnie z art. 777 Kodeksu postępowania cywilnego tytułem egzekucyjnym może być m.in.: 1) akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej lub uiszczenia/ wydania rzeczy opisanych (lokal, nieruchomość, samochód itp.) i ilościowo w akcie oznaczonych, gdy termin zapłaty, uiszczenia lub wydania jest w akcie wskazany; 2) akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej do wysokości w akcie wprost określonej albo oznaczonej za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, gdy akt określa warunki, które upoważniają wierzyciela do prowadzenia przeciwko dłużnikowi egzekucji na podstawie tego aktu o całość lub część roszczenia, jak również termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności; 3) akt notarialny, w którym właściciel nieruchomości albo wierzyciel wierzytelności obciążonych hipoteką, niebędący dłużnikiem osobistym, poddał się egzekucji z obciążonej nieruchomości albo wierzytelności w celu zaspokojenia wierzyciela hipotecznego, jeżeli wysokość wierzytelności podlegającej zaspokojeniu jest w akcie określona wprost albo oznaczona za pomocą klauzuli waloryzacyjnej i gdy akt określa warunki, które upoważniają wierzyciela do prowadzenia egzekucji o część lub całość roszczenia, jak również wskazany jest termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności.
Ponadto tytułem egzekucyjnym jest również akt notarialny, w którym niebędący dłużnikiem osobistym właściciel ruchomości lub prawa obciążonych zastawem rejestrowym albo zastawem poddaje się egzekucji z obciążonych składników w celu zaspokojenia zastawnika. Dłużnik, podpisując taki akt notarialny, musi zdawać sobie sprawę, że akt będzie miał tę samą moc co wyrok – nie będzie więc w tej sprawie toczyć się żadna rozprawa, po prosu wierzyciel uda się do sądu o nadanie klauzuli wykonalności i skieruje sprawę do komornika.
Zastaw rejestrowy
Zastaw rejestrowy spełnia podobną funkcję jak zwykły zastaw. Najważniejszą cechą zastawu rejestrowego, różniącą go od zwykłego zastawu, jest możliwość pozostawienia przedmiotu zastawu w rękach zastawcy, który może korzystać z obciążonej rzeczy.
Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome, a także prawa majątkowe, jeżeli są zbywalne, najczęściej są nimi rzeczy oznaczone co do tożsamości, np. samochód, wierzytelności pieniężne, prawa na dobrach niematerialnych, udziały lub prawa z papierów wartościowych. Podstawową cechą zastawu rejestrowego jest możliwość zaspokojenia zastawnika nie tylko w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, lecz jeśli przewiduje to umowa, również przez przejęcie przez zastawnika na własność przedmiotu zastawu, sprzedaż przedmiotu zastawu w drodze przetargu publicznego przeprowadzanego przez notariusza lub komornika oraz zaspokojenie z dochodu, jaki przynosi przedsiębiorstwo zastawnika, w którego skład wchodzi przedmiot zastawu.
Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej
Sprzedający rzecz ruchomą może zastrzec własność tej rzeczy aż do momentu uzyskania za nią zapłaty. Tę formę zabezpieczenia stosuje się głównie przy umowach sprzedaży rzeczy będących przedmiotem dalszego obrotu, np. w relacjach producent – sprzedawca – konsument. Zastrzeżenie własności powinno mieć formę pisemną, natomiast jeśli takie zastrzeżenie ma być skuteczne wobec wierzycieli kupującego, wtedy wymagana jest data pewna (zgodnie z art. 81 k.c. – urzędowe poświadczenie daty, data na dokumencie urzędowym, wzmianka na dokumencie dokonana przez organ urzędowy lub notariusza).
Podstawowym zagrożeniem dla dłużnika jest tu sprzedaż rzeczy osobie trzeciej – przede wszystkim nie można prawnie skutecznie przenieść własności na rzecz osoby trzeciej, jeśli się nie jest właścicielem tej rzeczy. Ponadto taka sprzedaż może pociągnąć za sobą odpowiedzialność karną dłużnika, nie można też będzie odliczyć VAT-u z tytułu takiej transakcji.
Przewłaszczenie na zabezpieczenie
Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest zabezpieczeniem podobnym do sprzedaży z zastrzeżeniem prawa własności. Polega ono na tym, że na wierzyciela zostaje przeniesiona własność oznaczonej rzeczy do czasu wykonania zobowiązania przez dłużnika. W przypadku gdy wierzytelność nie zostanie zapłacona, wierzyciel może definitywnie zachować rzecz dla siebie lub np. ją sprzedać. Ten rodzaj zabezpieczenia jest dla dłużnika szczególnie niebezpieczny, warto więc bardzo uważnie czytać umowę, w szczególności w zakresie określenia, kiedy przedmiot zabezpieczenia przepada na rzecz wierzyciela, i określić, że nadwyżka jego wartości nad wysokością długu powinna być dłużnikowi zwrócona.
Hipoteka
Jest to najbardziej popularny sposób zabezpieczenia roszczeń związanych z finansowaniem nabycia nieruchomości. Hipoteka jest prawem wierzyciela, które gwarantuje mu, że jego roszczenie zostanie zaspokojone. Obciąża konkretnie wskazaną nieruchomość, z której wierzyciel będzie mógł zaspokoić swoje roszczenia. Prawo wierzyciela hipotecznego polega na tym, że może on zaspokoić się z obciążonej nieruchomości niezależnie od tego, kto jest jej aktualnym wierzycielem, i przed wierzycielami osobistymi właściciela tej nieruchomości, za wyjątkiem wierzycieli, którym przysługuje tzw. prawo pierwszeństwa. Podstawową niedogodnością dla dłużnika jest to, że jeśli nie wykona swojego zobowiązania, to nieruchomość będzie mogła zostać sprzedana i możliwe, że za kwotę niższą, niż wynosi jej wartość.
MICHAŁ KURYŁEK radca prawny
źródło: Eurogospodarka nr 9/2011