Potrącenie (zwane kompensatą) jest bardzo wygodnym sposobem anulowania wzajemnych zobowiązań. Do wyegzekwowania swojej należności nie trzeba wszczynać żadnego procesu sądowego – wystarczy złożyć drugiej stronie oświadczenie o potrąceniu.
Istnieją dwa sposoby potrącenia – ustawowe i umowne. W zakresie potrącenia umownego w zasadzie wszystko zależy od woli kontrahentów, nie można tylko naruszyć bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa. Oczywiście zalecam zawarcie umowy potrącenia na piśmie.
Potrącenie ustawowe nie wymaga dojścia między kontrahentami do porozumienia czy w ogóle dyskusji na ten temat, wystarczy złożenie stosownego oświadczenia, potrącenie to możliwe jest jednak tylko w ściśle określonych sytuacjach. Przede wszystkim należy sprawdzić, czy potrącenie w ogóle może mieć miejsce. Aby tak się stało, muszą być spełnione łącznie następujące
kryteria (art. 498 § 1 kc):
• obie strony są wobec siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami
• przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone wyłącznie co do gatunku
• obie wierzytelności są wymagalne
• obie wierzytelności mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym.
Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, to obie strony są wobec siebie zarówno wierzycielami, jak i dłużnikami. Nie ma tu znaczenia, w jaki sposób każda ze stron stała się wierzycielem lub dłużnikiem. Ważne jest tylko, aby stała się wierzycielem w sposób zgodny z prawem. Jeśli osoba trzecia, np. komornik czy bank, zajmuje wierzytelność, można dokonać potrącenia tylko wtedy, gdy strona stała się wierzycielem swojego kontrahenta dopiero po dokonaniu tego zajęcia albo gdy wierzytelność ta stała się wymagalna po tej chwili, ale później niż wierzytelność zajęta (art. 504 kc).
Przedmiotem potrącenia mogą być wyłącznie pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku. Potrącenie dotyczy więc wierzytelności pieniężnych. Potrąca się konkretną kwotę z konkretną kwotą do wysokości wierzytelności niższej. Jeśli strony mają wobec siebie kilka wierzytelności, które nadają się do potrącenia, warto jest wskazać, które wierzytelności konkretnie są potrącane.
Niepotrącane
Nie można potrącić następujących wierzytelności (art. 505 kc):
• które nie mogą być zajęte
• o dostarczenie środków utrzymania
• wynikających z czynów niedozwolonych
• co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne.
Wierzytelności są wymagalne, kiedy można ich dochodzić przed sądem, a więc jeśli upłynął termin, w jakim miały być spełnione. W przypadku, gdy w umowie nie zostało określone, kiedy ten termin upływa, wtedy roszczenie staje się wymagalne po wezwaniu przez wierzyciela do zapłaty z określeniem, kiedy ma to nastąpić.
Możliwe jest potrącenie wierzytelności przedawnionej, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło (art. 502 kc). Obie wierzytelności muszą też być zaskarżalne, czyli nie może istnieć żadna przeszkoda, by można je było dochodzić przed sądem. W praktyce często przyjmuje się, że zaskarżalna musi być tylko wierzytelność osoby, która przedstawia ją do potrącenia. Wierzytelność, która ma być z nią potrącona, nie musi spełniać tego kryterium.
Jak dokonać potrącenia?
Potrącenia ustawowego dokonuje się poprzez złożenie drugiej stronie odpowiedniego oświadczenia – jest to czynność jednostronna i do jej skuteczności nie potrzebna jest zgoda kontrahenta. Jeśli kontrahent wystąpi na drogę sądową, to oświadczenie o potrąceniu można złożyć jako zarzut, ale należy to zrobić od razu, najlepiej w odpowiedzi na pozew. Ze względów dowodowych oświadczenie o potrąceniu radzę złożyć na piśmie za potwierdzeniem odbioru. W oświadczeniu tym należy wskazać, jakie wierzytelności są potrącane, np. poprzez podanie, z jakich umów czy faktur one wynikają.
Na zakończenie można użyć sformułowania o potrąceniu, które może brzmieć następująco: Ponieważ ww. wierzytelności spełniają kryteria wskazane w art. 498 § 1 kc, zgodnie z art. 499 kc dokonuję ich potrącenia do wysokości …. zł. Warto pamiętać, że oświadczenie o dokonaniu potrącenia ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 kc). A więc potrącenie następuje nie z dniem złożenia oświadczenia, lecz z chwilą, gdy powstały warunki do dokonania potrącenia.
MICHAŁ KURYŁEK radca prawny
źródło: Eurogospodarka nr 8/2011