Wówczas wierzyciel może egzekwować swoją należność w całości z majątku osobistego, zaś z majątku wspólnego wtedy, gdy na zaciągnięte zobowiązanie współmałżonek wyraził zgodę. Ustawowy ustrój majątkowy dotyczy sytuacji najbardziej powszechnej – w której małżonkowie nie podejmują żadnych kroków mających na celu ograniczenie czy wyłączenie wspólności ustawowej.
Wspólność majątkowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, z tym że oczywiście przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Do majątku wspólnego należą np. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z majątku wspólnego. Do majątku osobistego każdego z małżonków należą z kolei:

 przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej
przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił
prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom
przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków
prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie
przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość
wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków
przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków
prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy
przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga małżonków są objęte wspólnością ustawową także w wypadku, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił.

Istotną sprawą jest fakt, że każdy z małżonków jest uprawniony do współposiadania rzeczy wchodzących w skład majątku wspólnego oraz do korzystania z nich w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez drugiego małżonka (art. 341 krio).
Zarząd majątkiem wspólnym
Zasadą jest, że małżonkowie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym, a przede wszystkim udzielać sobie wzajemnie informacji o stanie majątku, o wykonywaniu zarządu i o zobowiązaniach obciążających majątek wspólny. Każdy z małżonków może jednak samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, chyba że przepisy krio stanowią inaczej. Są jednak wyjątki od tej zasady, przede wszystkim zgoda drugiego małżonka jest potrzebna do dokonania:

czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków
czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal
czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa
darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Jakie będą konsekwencje, jeśli współmałżonek nie udzieli zgody? Dokonana czynność będzie ważna, jeśli współmałżonek ją potwierdzi. Druga strona umowy też jest chroniona przed niepewnością, czy umowa jest ważna, czy nie. Może ona wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest wymagana, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. Jeśli w tym czasie nie uzyska potwierdzenia, ma swobodę, jeśli chodzi o dysponowanie majątkiem w danym zakresie. W przypadku jednostronnych czynności prawnych, np. darowizn, jeśli zostaną one dokonane bez wymaganej zgody drugiego małżonka, są nieważne. Ponadto współmałżonek zawsze może sprzeciwić się czynności zarządu majątkiem wspólnym zamierzonej przez drugiego małżonka. Sprzeciw nie może jednak dotyczyć czynności w bieżących sprawach życia codziennego lub zmierzającej do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny albo podejmowanej w ramach działalności zarobkowej. Sprzeciw taki jest skuteczny wobec osoby trzeciej (np. z którą współmałżonek zawarł umowę), jeżeli mogła się z nim zapoznać przed dokonaniem czynności prawnej.
Zaspokojenie wierzyciela z majątku wspólnego
Prawa wierzyciela wobec dłużnika zależą od tego, czy współmałżonek udzielił dłużnikowi zgody na dokonanie czynności, z której wynika dług, czy też nie. Jeśli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia, oprócz majątku osobistego tego małżonka, także z majątku wspólnego. Jeśli natomiast małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka albo zobowiązanie jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej, wierzyciel może żądać zaspokojenia: • z majątku osobistego dłużnika • z wynagrodzenia za pracę • z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej • z korzyści uzyskanych z jego praw autorskich i pokrewnych • prawa własności przemysłowej oraz innych praw twórcy • a jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa – także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa. Ponadto wierzyciel nie może w czasie trwania wspólności ustawowej między dłużnikiem a jego małżonkiem żądać zaspokojenia z udziału w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku, który w razie ustania wspólności przypadnie temu małżonkowi.
Umowne ustroje majątkowe
Małżonkowie mogą wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć, zawierając umowę w formie aktu notarialnego. Mogą też ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa lub być zawarta w trakcie jego trwania.
Umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona albo rozwiązana. W razie jej rozwiązania w czasie trwania małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że małżonkowie postanowią inaczej.
Wspólność majątkowa
W umowie majątkowej małżeńskiej można ustanowić wspólność majątkową. Stosuje się do niej zasady o wspólności ustawowej,
ale:

Nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na: • przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny • prawa majątkowe, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom • prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie • wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, jeśli nie wchodzą one do wspólności ustawowej, jak również wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę • niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków. W razie wątpliwości uważa się, że przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków nie zostały włączone do wspólności.
Jeżeli wierzytelność powstała przed rozszerzeniem wspólności, wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden małżonek, może żądać zaspokojenia także z tych przedmiotów majątkowych, które należałyby do majątku osobistego dłużnika, gdyby wspólność majątkowa nie została rozszerzona.
W razie ustania wspólności udziały małżonków są co do zasady równe, chyba że umowa majątkowa małżeńska stanowi inaczej.

Rozdzielność majątkowa
Małżonkowie mogą umową wprowadzić rozdzielność majątkową. A wtedy każdy z nich zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później. Oczywiście każdy z małżonków zarządza samodzielnie swoim majątkiem.
Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków
Zasadniczo do rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków stosowane są przepisy o rozdzielności majątkowej, za wyjątkiem poniższych zasad. Dorobkiem każdego z małżonków jest wartość, o jaką zwiększył się jego majątek po zawarciu umowy majątkowej.
Jeżeli małżonkowie w umowie majątkowej nie postanowią inaczej, przy obliczaniu dorobków pomija się przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem umowy majątkowej, obejmujące: • przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił • prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie • wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków • prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy.
Do dorobku dolicza się natomiast wartość:

darowizn dokonanych przez jednego z małżonków, z wyłączeniem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych małżonków oraz drobnych zwyczajowo przyjętych darowizn na rzecz innych osób
usług świadczonych osobiście przez jednego z małżonków na rzecz majątku drugiego małżonka
nakładów i wydatków na majątek jednego małżonka z majątku drugiego małżonka.

Dorobek oblicza się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności majątkowej i według cen z chwili rozliczenia. Po ustaniu rozdzielności majątkowej małżonek, którego dorobek jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka, może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa. Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków. W razie braku porozumienia między stronami co do sposobu lub wysokości wyrównania sprawę rozstrzyga sąd.
Przymusowy ustrój majątkowy
Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Ustanowienia takiej rozdzielności może żądać także wierzyciel jednego z małżonków, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego małżonków.
Warto pamiętać, że rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa, w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków.
MICHAŁ KURYŁEK radca prawny
źródło: Eurogospodarka nr 5/2011