Prowadząc prace, należy też liczyć się ze wzrostem kosztów w porównaniu z pracami wykonywanymi w okresie letnim. Warto, aby o tym wszystkim inwestor wiedział, gdyż tzw. okres pogotowia zimowego zazwyczaj trwa od 15 listopada do 30 marca i decydując się na prace budowlane w tym okresie, należy je dokładnie zaplanować i odpowiednio się do nich przygotować.
Odpowiedzialność za bezpieczeństwo
Za bezpieczne prowadzenie robót budowlanych w okresie zimowym odpowiadają uczestnicy procesu budowlanego, w szczególności:
• inwestor – za zorganizowanie procesu budowy, z uwzględnieniem zawartych w przepisach zasad bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (bioz – tj. zasady bezpiecznego wykonywania robót budowlanych oraz występujące zagrożenia), m.in. zapewnienie opracowania planu bioz
• projektant – za opracowanie projektu budowlanego w sposób zgodny z przepisami i zasadami wiedzy technicznej oraz sporządzenie informacji bioz ze względu na specyfikę projektowanego obiektu budowlanego, uwzględnianej w planie bioz
• kierownik budowy – za sporządzenie lub zapewnienie sporządzenia przed rozpoczęciem budowy planu bioz (w oparciu o informację bioz), uwzględniając specyfikę obiektu budowlanego i warunki prowadzenia robót budowlanych, oraz koordynowanie działań zapewniających przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i ochrony zdrowia.
Przygotowanie inwestycji
Przygotowanie do wykonywania robót w okresie zimowym polega na:
• opracowaniu niezbędnej dokumentacji technicznej
• przeprowadzeniu na terenie budowy szeregu specjalnych przygotowań.
Prowadzenie robót w okresie zimowym wymaga czasem konieczności stosowania innych wytrzymałości betonu i zapraw oraz wprowadzenia zmian konstrukcyjnych w projekcie sporządzonym bez przewidywania budowy w porze zimowej. Zmiany konstrukcyjne w tym przypadku sprowadzają się zwykle do szerokiego zastosowania gotowych elementów budowlanych i wyeliminowania z budowy, o ile to możliwe, tzw. mokrych procesów wykonawczych.
Przed przystąpieniem do zimowych robót budowlanych inwestor powinien zaopatrzyć się w wiele dokumentów, a przede wszystkim w projekt organizacji wykonania robót zimowych, który powinien zawierać:
• opis prowadzenia robót z uzasadnieniem techniczno-ekonomicznych, przyjętych w opisie, sposobów wykonania; należy przy tym wziąć po uwagę możliwości techniczne firmy prowadzącej budowę oraz miejscowe warunki wykonawstwa
• harmonogram robót zimowych dla poszczególnych obiektów oraz harmonogram ogólny budowy
• plan zagospodarowania terenu budowy w warunkach zimowych
• rysunki nowo wznoszonych i przystosowanych do robót zimowych budowli i urządzeń pomocniczych, przyrządów ogrzewniczych, wyposażeń i narzędzi niezbędnych do wykonywania robót w zimie, posiłkując się możliwie typowymi rozwiązaniami tych zagadnień
• instrukcje i wskazówki do prowadzenia robót zimowych, formularze dzienników budowy, wzory notowania stanu pogody i temperatur oraz kontroli wytrzymałości betonu
• harmonogramy dostaw na budowę: materiałów opałowych, maszyn, urządzeń oraz dostarczania rysunków dodatkowych
• wykaz środków zapobiegających pożarom i wypadkom
• zestawienie wszystkich kosztów dodatkowych związanych z robotami zimowymi.
Pomocne przy projektowaniu organizacji wykonania robót zimowych mogą być także: szczegółowe określenie okresu zimowego (indywidualne dla danego obiektu), pojęcie robót zimowych i cel ich prowadzenia, metody ich wykonywania, sposoby zabezpieczania elementów budowli, rodzaje ogrzewania.
Roboty zimowe – metody
Roboty wykonywane w okresie od 15 listopada do 30 marca mogą być uważane za roboty zimowe, jeżeli temperatura zewnętrzna jest niższa od 00C, a prace wymagają stosowania specjalnych środków zabezpieczających lub sposobów wykonywania odmiennych od ogólnie przyjętych w warunkach normalnych. Zależnie od rodzaju i wielkości robót zimowych oraz warunków atmosferycznych, roboty zimowe można wykonywać różnymi metodami. Należy pamiętać, że elementy budowli wykonane na mokro, takie jak betony, mury lub powłoki, przy użyciu zapraw lub materiałów płynnych (np. farb) oraz upłynnionych (np. smoły, asfaltu, lepików) należy do czasu stwardnienia chronić przed wpływem niskich temperatur. Daje się to osiągnąć przez powstrzymanie gwałtownego upływu ciepła zawartego w materiałach użytych do budowy lub wydzielanego wskutek zachodzących w czasie twardnienia reakcji chemicznych bądź przez podniesienie temperatury otoczenia. Wstrzymanie upływu ciepła osiąga się przez wykonanie osłon, zaś podniesienie temperatury otoczenia przez podgrzewanie. Ciepło własne można podnieść, stosując podgrzewanie, dodawanie środków chemicznych zwiększających ilość ciepła wydzielanego w czasie twardnienia lub przez podgrzewanie gotowych elementów.
Ogrzewanie stosowane podczas robót zimowych może być oparte na źródłach ciepła rozmieszczonych w różnych miejscach, przy wykorzystaniu elementów grzejnych, takich jak para, woda, powietrze. Wybór sposobu ogrzewania zależy od wielkości budowy, kosztów instalacji i okresu jej amortyzacji oraz kosztów opału. Przy wyborze metody wykonania robót zimowych, niezależnie od ustalenia jej przydatności dla danej budowy, należy kierować się względami ekonomicznymi oraz dążyć do zastosowania konstrukcji najtańszej i najprostszej, lecz zapewniającej pełne bezpieczeństwo oraz ochronę zdrowia pracowników.
Metoda wykonania robót zimowych powinna być podana w projekcie dostarczonym przez zamawiającego lub uzgodniona z nim, jeśli opracowało ją przedsiębiorstwo wykonawcze. Po opracowaniu i zatwierdzeniu projektu organizacji robót zimowych należy zażądać albo też na jego podstawie opracować lub spowodować opracowanie planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (planu bioz) oraz zamówić niezbędne materiały i przyrządy, po czym przystąpić na terenie budowy, przed nastaniem mrozów, do wykonania robót przygotowawczych. Obowiązek sporządzenia planu bioz wynika z uregulowań prawnych (rozporządzenie ministra infrastruktury z 23 czerwca 2003 r. w sprawie informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, Dz. U. Nr 120, poz. 1126), a w szczególności dotyczy robót narażających pracowników na działanie substancji chemicznych lub czynników biologicznych.
Tradycyjnie plan bioz powinien składać się z części opisowej i rysunkowej. W części opisowej powinien się znaleźć m.in. opis zakresu robót, informacje: dotyczące przewidywanych zagrożeń, o sposobie prowadzenia instruktażu pracowników o zasadach postępowania w wypadku zagrożenia i konieczności dostosowania środków ochrony osobistej, o miejscu przechowywania dokumentacji budowy. Część rysunkowa planu jest opracowywana na kopii projektu zagospodarowania terenu budowy i zawiera dane umożliwiające łatwe odczytanie części opisowej, m.in.: oznaczenie czynników mogących stwarzać zagrożenie, rozmieszczenie urządzeń przeciwpożarowych i sprzętu ratunkowego, rozmieszczenie i oznaczenie granic stref ochronnych, przedstawienie rozwiązań komunikacyjnych na terenie budowy oraz ogrodzenia, lokalizację pomieszczeń higieniczno-sanitarnych.
W kosztorysach robót wytypowanych do wykonania w okresie zimowym dodatkowe koszty (amortyzacja urządzeń pomocniczych i zabezpieczających, koszty środków zabezpieczających, koszty robocizny przy robotach zabezpieczających) powinny być wkalkulowane do odpowiednich pozycji kosztorysowych. Przy procentowym określaniu wzrostu kosztów budowy w okresie zimowym należy kierować się zasadą, że koszty te uzależnione są od: charakterystyki budowli – tj. od jej wielkości, rodzaju, konstrukcji, materiałów i wyposażenia – rodzaju robót wykonywanych zimą, wielkości udziału robót zimowych w stosunku do całości robót, przewidywanych sposobów wykonania.
Należy przyjmować, że koszty dodatkowe związane z wykonywaniem robót w okresie zimowym zwiększą koszt wykonania tych robót o ok. 10%.
Dokumentacja techniczna, prawna
Kolejnym ważnym elementem w procesie przygotowania robót zimowych jest wstępna dokumentacja techniczna. Dokumentacja ta powinna być sporządzona w takim terminie, by można było należycie przygotować wykonanie tych robót i powinna zawierać: opis techniczny projektowanej metody wykonania robót zimowych wraz ze szkicami niezbędnymi dla wyjaśnienia opisu technicznego, harmonogramy: robót, zatrudnienia, dostaw materiałowych, użytkowania maszyn i sprzętu, użytkowania urządzeń specjalnych i ogrzewniczych, kosztorysy robót zimowych.
Odchylenia od metod typowych powinny być w opisie technicznym wyraźnie uwidocznione i dostatecznie jasno uzasadnione. Kosztorys robót zimowych należy sporządzać w oparciu o harmonogram budowy, opis techniczny i według układu wzorcowego.
Wycenę kosztorysu, obmiar robót itp. sporządza się według zasad obowiązujących przy kosztorysowaniu. Dla celów planowania koszty związane z podgrzewaniem materiałów, ogrzewaniem części elementów lub całych budowli, uprzątaniem śniegu itp. można obliczać przez cały okres pogotowia zimowego. Praktycznie koszt robót zimowych należy wyodrębnić z kosztorysu ogólnego w celu ustalenia procentowego wzrostu dodatkowych kosztów budowy.
Następnym ważnym dokumentem w procesie przygotowania robót zimowych jest dokumentacja prawna. Jeżeli roboty zimowe zostały ujęte w kosztorysie zbiorowym, jako jedna z jego części, wchodzą tym samym do umowy i nie wymagają osobnej dokumentacji prawnej. Jeżeli wykonanie robót zimowych wymaga dodatkowych warunków umownych, należy je wprowadzić w formie dodatkowej do umowy zasadniczej za zgodą zleceniodawcy. Po wykonaniu wstępnej dokumentacji technicznej i dokumentacji prawnej można przystąpić do planowania technicznego robót. Plan wykonania robót zimowych powinien przewidywać wszelkie ewentualności, ponieważ roboty te są uzależnione w znacznie większym stopniu od warunków atmosferycznych niż roboty prowadzone w okresie letnim. Na okres zimowy należy przewidywać te roboty, które najłatwiej wykonać i te wymagające najmniejszych zabezpieczeń, a tym samym pociągające najmniejsze koszty dodatkowe. Plan robót zimowych stanowi wraz z dokumentacją techniczną podstawy do opracowania dokumentacji technicznej robót zimowych, którą stanowią szczegółowe opracowania harmonogramów: robót i zatrudnienia, dostaw materiałowych i energii (opału), pracy sprzętu i maszyn, użytkowania urządzeń specjalnych i ogrzewczych oraz finansowania budowy.
Roboty zimowe
Wykonywanie robót zimowych wymaga przeprowadzenia dodatkowych czynności w tradycyjnych pracach budowlanych, takich jak przygotowanie budowy, śledzenie komunikatów pogodowych, kontrolowanie wykonania robót, bezpieczeństwa i higieny pracy, prowadzenia dziennika przebiegu robót i księgi obmiaru robót. Należy pamiętać, że mur wykonany w warunkach zimowych może być obciążony parciem gruntu lub działaniem silnego wiatru dopiero po prawie tygodniowym występowaniu temperatur dodatnich. Do tego czasu mur powinien być zabezpieczony przed działaniem obciążeń poziomych. Stosowanie się do zaleceń oraz do Instrukcji ITB nr 282 „Wykonywanie konstrukcji budowlanych w obniżonych temperaturach” sprawi, że roboty murowe będą wykonane poprawnie.
Przed rozpoczęciem robót w okresie zimowym należy odpowiednio zagospodarować teren budowy, tzn. zgodnie z dokumentacją techniczną i planem robót. Szczególną uwagę należy zwrócić na drogi dojazdowe, by zmniejszyć do minimum trudności transportowe w warunkach zimowych. Dla pracowników, w razie potrzeby, należy przygotować ogrzewane pomieszczenie do przebierania się, spożywania posiłków i ewentualnego odpoczynku. Kolejnym elementem zagospodarowania budowy do wykonywania robót zimowych jest posiadanie potrzebnej ilości pomieszczeń magazynowych na materiały. Dobre zmagazynowanie oszczędza późniejsze podgrzewanie materiałów.
Maszyny budowlane należy tak ustawić, by drogi przewozu były jak najkrótsze i by łatwo je można było osłonić i wykonać dla nich ogrzewane pomieszczenia. Dla ogrzewania pomieszczeń, materiałów i elementów budowlanych należy przygotować odpowiednie źródła energii, zależnie od przyjętego systemu ogrzewania. Ważne jest również przygotowanie odpływu wód opadowych i ze stopniałego śniegu, by uniknąć zalewania terenu budowy, gród, wykopów itp.
Kierownik robót na specjalnej odprawie powinien zapoznać pracowników budowy ze sposobem wykonywania robót zimowych i przydzielić im odpowiednie zadania w tym zakresie. Pracownicy powinni orientować się, jakie niebezpieczeństwo dla budowy niosą mrozy i chłody – i jak trzeba im zapobiegać. Aby uniknąć zaskoczenia budowy przez mróz, kierownik robót powinien znać prognozy pogody. Komunikaty pogodowe powinien wpisywać do dziennika budowy.
Kontrola wykonania robót
Wykonywanie robót w okresie zimowym, ze względu na trudne warunki atmosferyczne i zwiększone zagrożenie konstrukcji, wymaga większej czujności zarówno ze strony kierownictwa budowy, jak i nadzoru budowlanego. Wymaga się, aby personel techniczny zatrudniony przy robotach w okresie zimowym, oprócz normalnych kwalifikacji uprawniających do kierowania i nadzorowania robót budowlanych, miał co najmniej teoretyczną znajomość wykonywania robót w warunkach zimowych. Kontrola materiałów, elementów i konstrukcji w warunkach zimowych powinna być zaostrzona.
Należy pamiętać o podstawowych zasadach ich używania w okresie zimowym, m.in. o tym, że płynne, zawierające wodę materiały budowlane ulegną zniszczeniu, gdy będą składowane lub transportowane w ujemnych temperaturach, na podłożach i na mocowanych elementach nie może zalegać lód, szron ani śnieg. Ogólną zasadą jest to, by materiały budowlane były używane w warunkach jak najbardziej zbliżonych do warunków normalnych. Dlatego konieczna jest stała kontrola zabezpieczeń i działania urządzeń ogrzewniczych. Badanie temperatury zewnętrznej na budowie, temperatury podgrzewanych materiałów oraz wykonywanych części budowli staje się koniecznością. Przy fundamentowaniu zimą należy zwrócić szczególną uwagę, żeby grunt pod fundamentami nie był zamarznięty.
Bezpieczeństwo i higiena pracy
Surowe warunki atmosferyczne w okresie zimowym wymagają zaostrzenia przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy. Przy niskich temperaturach spada wydajność pracy robotników. Należy zwrócić uwagę, by mieli ciepłe ubranie i ogrzane pomieszczenia. Wszystkie przejścia, schody, pochylnie muszą być np. posypane piaskiem lub popiołem, żeby uniknąć możliwości poślizgnięcia i upadku. Należy bezwzględnie dopilnować wykonania potrzebnych barier, używania przez pracowników środków ochrony indywidualnej.
Dziennik i księga
Prowadzenie dziennika budowy w okresie zimowym wymaga wprowadzenia dodatkowych przepisów poza normalnie wymaganymi przy wykonywaniu robót w warunkach normalnych. Przede wszystkim należy odnotować w dzienniku datę rozpoczęcia i zakończenia pogotowia zimowego na budowie. Należy wykonywać pomiary temperatury zewnętrznej, np. trzy razy
dziennie, tj. przy rozpoczęciu pracy, w przerwie południowej oraz po zakończeniu pracy. Przebieg pogody dziennej należy określić dokładnie ze szczególnym omówieniem opadów atmosferycznych, kierunków wiatru, nasłonecznieniem itp. Należy także zapisać wykonanie czynności specjalnych, jak np. uprzątanie śniegu z rusztowań, schodni, deskowań, dróg dojazdowych, zabezpieczenie wykonanych robót osłonami, podgrzewanie materiałów czy obsługę instalacji ogrzewalnych itp. Opis dziennego postępu budowy należy uzupełnić notowaniem temperatur materiałów, zapraw, betonów użytych do robót, temperatury pomieszczeń zamkniętych, omówieniem metody wykonawczej, rodzaju zastosowanych zabezpieczeń, osłon, zużyciem dobowym energii czy opału itp., poza tym należy także odnotowywać przerwy w pracy spowodowane bądź zawiejami śnieżnymi, bądź silnymi mrozami uniemożliwiającymi prowadzenie robót.
Pomiar wykonanych robót należy zgodnie z rozdziałem kosztorysowym prowadzić w odrębnej księdze pomiarów zimowych. Ze względu na duży udział robót zanikających, pomiary robót należy prowadzić aktualnie w miarę ich wykonywania i postępu.
Zakończenie robót zimowych
Zwiększone zagrożenie konstrukcji wykonywanych w warunkach zimowych, poza zachowaniem specjalnych środków ochronnych przy ich wznoszeniu, nakłada obowiązek obserwacji wykonywanych robót przez okres pogotowia zimowego, a zwłaszcza przy dużych wahaniach temperatury. Przed pełnym obciążeniem konstrukcji części budynków lub elementów nośnych należy dokonać ich technicznego odbioru. Taki częściowy odbiór nie zwalnia od odbioru całkowitego robót zimowych po zakończeniu okresu pogotowia zimowego. Przy odbiorach częściowych i całkowitych należy zwrócić szczególną uwagę na elementy konstrukcyjne (fundamenty, słupy, podciągi, belki i stropy, jak również mury nośne konstrukcji murowanych).
W przypadkach wątpliwych zaleca się wykonać próbne obciążenia. Z odbiorów (częściowego, całkowitego) należy sporządzić protokoły stanowiące załączniki dokumentacji dla odbioru ostatecznego budowy. Do protokołu całkowitego robót zimowych należy dołączyć sprawozdanie z przebiegu robót zimowych z wszelkimi załącznikami niezbędnymi dla technicznego ich zobrazowania.
OPRAC. MAREK MAJCHRZAK
Wykorzystano materiały dr. inż. Jerzego Obolewicza
źródło: Eurogospodarka nr 10/2011