Demografowie prognozują, że proces starzenia się – i tak już starego polskiego społeczeństwa – będzie przyspieszał. To ostrzeżenie przed społecznymi i ekonomicznymi konsekwencjami tego procesu.
Martwy zapis
Przedłużają się prace nad oczekiwaną przez seniorów ustawą o dożywotnim świadczeniu pieniężnym. Nikt głośno nie optuje za przyspieszeniem procesu legislacyjnego. Tymczasem potrzebne są rozwiązania, które będą przeciwdziałać zjawisku ubożenia i wykluczenia wśród polskich emerytów. Jednym z długo oczekiwanych na wdrożenie rozwiązań prawnych była ustawa o odwróconym kredycie hipotecznym, która weszła w życie 15 grudnia 2014 roku. Jednak pozostaje ona jak dotąd martwym zapisem. Żaden bank nie oferuje tego produktu i – zgodnie z doniesieniami mediów – żaden nie rozważa wprowadzenia go w najbliższej przyszłości. A z regulacją tą związane były duże nadzieje osób starszych na to, że pozwoli ona uzupełnić zbyt małe domowe budżety. Właściciele nieruchomości mogliby uzyskać w banku kredyt wypłacany jednorazowo lub w comiesięcznych odstępach przez określony w umowie czas. – Można stwierdzić, iż obecnie problem seniorów polega na tym, że pomimo przyjęcia ustawy o odwróconym kredycie hipotecznym w bankach nie ma i przez lata nie będzie takiej oferty – podkreśla Robert Majkowski, prezes , . – Możliwe, że sama usługa z punktu widzenia banku nie będzie pozwalała na dużą ekspansję rynku, bankom brakuje również narzędzi oraz wiedzy dotyczącej skomplikowanej i odmiennej niż w przypadku tradycyjnych produktów obsługi seniorów.
W pół drogi
Dla konsumentów podstawowa różnica odwróconego kredytu hipotecznego i renty dożywotniej polega na tym, iż świadczenia z tego drugiego produktu są dożywotnie. Wzmacnia to ich poczucie bezpieczeństwa. Ustawa, która wprowadzałaby nadzór nad rynkiem rent dożywotnich, wciąż jednak nie została uchwalona – Można powiedzieć, że dzięki ustawie o odwróconym kredycie hipotecznym rząd uregulował tylko jedną formę świadczeń, która nie wydaje się być wystarczająco dopasowana do aktualnych oczekiwań i potrzeb seniorów – mówi Andrzej Roter, dyrektor generalny Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych (KPF).
Towaru nie ma, popyt jest
Rynek rent dożywotnich wykazuje tendencję wzrostową. Według Eurostatu w Polsce osoby w wieku 65+ są właścicielami 2,5 mln nieruchomości. I potrzebują pieniędzy. Z danych GUS wynika, że ponad połowa polskich emerytów ma miesięcznie do dyspozycji mniej niż 1600 zł brutto. – Dodatkowe dochody uzyskiwane z renty dożywotniej mogą zwiększać ten budżet nawet o ponad 100 proc. – stwierdza Katarzyna Brzeska-Miksa, prezes Funduszu Hipotecznego Familia SA. – Ponadto możliwość uzyskania większej wypłaty jednorazowej na początku umowy, przy zachowaniu renty dożywotniej, daje szansę wielu seniorom na pozbycie się długów czy też spłatę innych zobowiązań. I to zapewniając sobie prawo do pobytu w swoim mieszkaniu do końca życia – dodaje Prezes Brzeska-Miksa.
A mogłoby być tak dobrze
Zdaniem ekspertów szybkie zakończenie prac nad ustawą o rencie dożywotniej przyniosłoby liczne korzyści. Najważniejszą byłoby ustanowienie odpowiedniego poziomu kontroli, za który odpowiadałaby Komisja Nadzoru Finansowego. Ustawa nakładałaby też m.in. wymóg uzyskania stosownego zezwolenia na działalność i posiadanie kapitału zakładowego nie mniejszego niż 2 miliony euro. – Ustawa o dożywotnich świadczeniach pieniężnych umożliwi seniorom korzystanie z bezpiecznej renty dożywotniej. Zobliguje wszystkie podmioty na rynku do stosowania jednolitych, przejrzystych procedur oraz wyznaczania wysokich standardów obsługi klienta – podkreśla Katarzyna Brzeska-Miksa.
Chętni czekają
Przedstawiciele funduszy hipotecznych zapewniają, że już dzisiaj spełniają normy narzucane przez nowe przepisy, w których tworzeniu sami uczestniczyli. Liczą, że prace nad ustawą niebawem wejdą w kolejny etap. – Projekt jest gotowy do dalszych prac w ramach procesu legislacyjnego. Do jego wejścia w życie wystarczą teraz polityczna wola i lepsze zrozumienie potrzeb rosnącej grupy potencjalnych beneficjentów – ocenia Robert Majkowski.
Renta hipoteczna w krajach Unii Europejskiej
Wielka Brytania
Wielka Brytania jest uważana za największy rynek rent hipotecznych na świecie (wartość pożyczek szacuje się na ponad 205 miliardów funtów). Jest to rynek osób, które są właścicielami nieruchomości i jednocześnie je zamieszkują. Z tego względu potencjał rent hipotecznych jest tutaj niezmiernie wysoki.
Ciekawymi rozwiązaniami są: możliwość zmiany miejsca zamieszkania bez utraty prawa do renty (pożyczka jest przenoszona na inną nieruchomość) lub umożliwienie zameldowania nowego współmałżonka (jeżeli jest on młodszy, istnieje konieczność częściowej spłaty kredytu). Z tego powodu, że rynek jest rozwinięty, instytucje konkurują obecnie właśnie na dodatkowe zapisy, a nie na formy wypłaty świadczenia.
Hiszpania
Hiszpański rynek rent hipotecznych jest drugim wielkim rynkiem Unii Europejskiej. Od dawna oferowane są tu zarówno produkty typu pożyczkowego, jak i sprzedażowego.
W przypadku odwróconej hipoteki typu pożyczkowego najczęściej wybieranym świadczeniem jest otwarta linia kredytowa, lecz może przybrać ona również formę wypłaty jednorazowej. W tym drugim przypadku zazwyczaj po otrzymaniu płatności podpisywana jest umowa ubezpieczenia rentowego (renta dożywotnia), której część miesięcznych płatności, jest wykorzystywana na pokrycie odsetek od kredytu.
Ciekawym rozwiązaniem jest pozostawienie rodzinie decyzji co do sposobu spłacenia kredytu w przypadku śmierci kredytobiorcy. Rodzina może: zdecydować się na spłatę kredytu ze
środków własnych i zostawienie nieruchomości, rozłożyć spłatę kredytu w czasie, tj. przekształcić kredyt w klasyczny kredyt hipoteczny, lub spłacić kredyt poprzez sprzedaż nieruchomości.
Renty hipoteczne mogą być oferowane zarówno przez instytucje kredytowe (banki), jak i zakłady ubezpieczeń, które mają zezwolenie na prowadzenie działalności w Hiszpanii.
Irlandia
To trzeci pod względem wielkości rynek odwróconych hipotek w Unii Europejskiej.
Renta pożyczkowa jest zdefiniowana jako pożyczka zabezpieczona na nieruchomości pożyczkobiorcy, a to daje takie możliwości, jak: do końca trwania umowy odsetki dodawane są do kapitału, pożyczka jest spłacana w formie sprzedaży nieruchomości, pożyczkobiorca posiada własność nieruchomości tak długo, jak w niej mieszka. Z kolei renty sprzedażowe są oferowane przez specjalne instytucje – home reversion firms.
Ważną cechą wyróżniającą system irlandzki jest fakt ujmowania przychodów z renty hipotecznej w dochodzie warunkującym prawo do emerytury. W przypadku osób do 70. roku życia przychody z renty są również ujęte w określaniu prawa do świadczeń zdrowotnych.
Francja
Renty hipoteczne we Francji nie są popularne – istnieje tylko jeden bank oferujący produkty tego typu. Do roku 2007 we Francji istniały jedynie umowy zawierane najczęściej pomiędzy osobami fizycznymi, z których najsłynniejszą na świecie była umowa podpisana w roku 1965 przez 90-letnią Jeanne Calment ze znajomym w średnim wieku. Trzydzieści lat później, gdy Jeanne obchodziła 120. urodziny, znajomy zmarł, jego dzieci zaś musiały przejąć płatność miesięcznych rat. Jeanne Calment będąc najstarszą osobą na świecie umarła w wieku 122 lat.
Niemcy
Pierwsze próby wprowadzenia odwróconej hipoteki w Niemczech zdarzyły się w 2000 roku. Podjęło je kilka banków, lecz ze względu na niewielkie zainteresowanie produktem został on wycofany z rynku. Jednakże działanie to dało impuls do dyskusji na temat potrzeby istnienia tego typu produktu na rynku. W roku 2006 wskutek debat dotyczących dopłat do prywatnych emerytur politycy oznajmili, iż inwestycja w nieruchomości powinna tworzyć część świadczenia emerytalnego w przyszłości. W Niemczech, podobnie jak w Polsce, istnieje umowa dożywocia regulowana przepisami kodeksu cywilnego. Umowy te najczęściej zawierane między członkami rodziny były podpisywane za pośrednictwem banku. Obecnie na terenie Niemczech funkcjonują tylko dwie instytucje zawierające umowy odwróconej hipoteki.
Włochy
We Włoszech od wielu lat funkcjonuje system sprzedaży nieruchomości (najczęściej płatność jednorazowa), lecz z pozostawieniem dożywotniego zamieszkiwania. Umowy tego typu zawierane pomiędzy osobami fizycznymi stanowią 6 proc. rynku nieruchomości, do
2007 roku zawarto ich ponad 50 tys. Jeżeli chodzi o ofertę instytucjonalną we Włoszech, obecnie istnieje tylko jedna forma renty hipotecznej – pożyczkowa. Wprowadzona w
2005 roku presitito vitalizio ipotecario jest formalnie średnio- lub długookresową umową kredytową pomiędzy osobą w wieku powyżej 65 lat a bankiem, instytucją kredytową lub inną instytucją finansową działającą pod nadzorem bankowym zabezpieczoną hipoteką na zamieszkiwanej nieruchomości. W ramach tej umowy możliwe jest udzielenie kredytu, w którym koszty oraz odsetki podlegają rocznej kapitalizacji i wraz z kapitałem opłacane są w dniu zakończenia umowy.
Szwecja
Szwedzki rynek rent hipotecznych jest niezmiernie mały. Działa na nim od 2005 roku tylko jedna instytucja – Svenska Hypotekspension. Produkty tej firmy to rodzaj rent hipotecznych pożyczkowych. Produkt oferowany jest osobom w wieku 60 lat i więcej (można „uwolnić” 15 proc. wartości nieruchomości, w przypadku wieku 90 lat zaś można otrzymać 45 proc. wartości nieruchomości). Ciekawym rozwiązaniem niedostępnym na żadnym innym rynku europejskim jest możliwość wyboru oprócz wypłaty jednorazowej, płatności w formie miesięcznej (lub rocznej) 10-letniej renty dożywotniej. W tym drugim wariancie, w razie dożycia do końca okresu płatności renty, kredytobiorca kontynuuje zamieszkanie w nieruchomości, lecz nie otrzymuje dodatkowych płatności.