Od 12 czerwca w całej Unii Europejskiej zaczynają obowiązywać przepisy tzw. paktu o migracji i azylu – największej od lat reformy unijnej polityki migracyjnej. Pakiet został formalnie przyjęty w 2024 roku i ma uporządkować zasady zarządzania migracją we wszystkich państwach członkowskich.
WedługKomisji Europejskiejcelem reformy jest jednoczesne uszczelnienie granic zewnętrznych UE, przyspieszenie procedur azylowych oraz wprowadzenie stałego mechanizmu solidarności między krajami UE – systemu, w którym odpowiedzialność za migrację nie spoczywa wyłącznie na państwach granicznych, takich jak Włochy, Grecja czy Hiszpania.
Według Komisji Europejskiej nowe rozwiązania już przynoszą efekty – liczba nielegalnych przekroczeń granic spadła o 55 proc. w porównaniu z poziomem sprzed dwóch lat.
– Migracja jest wyzwaniem europejskim, które musi być rozwiązywane na poziomie europejskim, w sposób skuteczny, sprawiedliwy i zdecydowany – stwierdziła przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen.
Więcej kontroli i szybsze procedury
Nowy system zakłada przede wszystkim bardziej rygorystyczne zasady kontroli osób przekraczających granice UE. Każda osoba, która dostanie się na teren Unii Europejskiej nielegalnie, ma zostać obowiązkowo zarejestrowana, poddana identyfikacji i kontroli bezpieczeństwa. Na tej podstawie będzie kierowana do jednej z procedur: standardowej procedury azylowej, przyspieszonej procedury granicznej albo procedury powrotowej.
Przyspieszone procedury graniczne przewidziano dla osób, które nie spełniają kryteriów ochrony międzynarodowej, mogą stanowić zagrożenie lub próbują wprowadzać władze w błąd. W takich przypadkach procedury mają kończyć się sprawnym powrotem – bez formalnego wjazdu na terytorium UE.
Jedną z najważniejszych zmian jest skrócenie i ujednolicenie postępowań azylowych. Unia chce ograniczyć sytuacje, w których migranci składają wnioski kolejno w różnych państwach lub wybierają kraj uznawany za najbardziej korzystny pod względem szans na uzyskanie ochrony.
W tym celu rozbudowany zostanie także system Eurodac – unijna baza danych zawierająca informacje biometryczne, która ma ułatwić identyfikację osób i kontrolę ich przemieszczania się między państwami.
Łatwiejsze odsyłanie osób bez prawa pobytu
Pakt migracyjny przewiduje również szybsze odsyłanie osób, które nie otrzymają prawa pobytu. Decyzje o odmowie azylu mają być ściślej powiązane z procedurą powrotową, a działania państw mają wspierać unijne instytucje, w tym Frontex.
Wprowadzane są także rozwiązania mające ograniczyć przeciążenie systemów azylowych – m.in. szybsze rozpatrywanie wniosków pochodzących z państw uznawanych za bezpieczne oraz możliwość kierowania części spraw do uproszczonych procedur.
Mechanizm solidarności – najbardziej kontrowersyjny element reformy
Najwięcej politycznych sporów wywołuje tzw. mechanizm solidarnościowy. Zgodnie z jego założeniami wszystkie państwa członkowskie mają uczestniczyć w zarządzaniu migracją, ale nie oznacza to automatycznego obowiązku przyjmowania migrantów.
Kraje będą mogły wybierać formę swojego wkładu – od relokacji części osób ubiegających się o azyl po wsparcie finansowe, organizacyjne lub wysyłanie personelu i zasobów do państw najbardziej obciążonych.
To właśnie ten element przeciwnicy paktu określają mianem „przymusowej relokacji” lub „przymusowej solidarności” i przedstawiają wkład finansowy jako karę za nieprzyjmowanie imigrantów, podczas gdy w rzeczywistości jest on po prostu jednym z dostępnych rodzajów wsparcia.
Mechanizm ma działać corocznie na podstawie analizy sytuacji migracyjnej przygotowanej przez Komisję Europejską. Na jej podstawie określane będą państwa pod presją migracyjną oraz skala potrzeb.
Polska głosowała przeciwko, ale pakt będzie obowiązywał
Polska głosowała przeciwko przyjęciu paktu – podobnie jak Węgry i Słowacja – jednak nie była w stanie zablokować decyzji większości państw UE.
W debacie publicznej pojawiły się później informacje, że Polska została „wyłączona” z nowych zasad. Formalnie tak się jednak nie stało. Polska nie została zwolniona z obowiązywania paktu, ale może korzystać z przewidzianych w nim mechanizmów ulgowych.
Czy Polska będzie musiała przyjmować migrantów?
Komisja Europejska w pierwszej ocenie uznała Polskę za państwo znajdujące się w istotnej sytuacji migracyjnej – m.in. ze względu na presję na granicy z Białorusią i skutki wojny w Ukrainie.
Oznacza to możliwość ubiegania się o ograniczenie wkładu w mechanizm solidarnościowy. Mają one możliwość wystąpienia o pełne lub częściowe odliczenie od swoich składek do puli solidarności, czyli mogą przyjąć mniej imigrantów (lub mniej zapłacić) albo w ogóle ich nie przyjmować (lub nic nie płacić).
Możliwe dodatkowe wsparcie unijne
Status ten nie ma jednak charakteru stałego. Komisja będzie co roku analizować sytuację migracyjną w państwach członkowskich i na tej podstawie określać zakres ich zobowiązań. Oznacza to, że w kolejnych latach zasady dotyczące Polski mogą zostać zmienione.
Polska nie wdroży wszystkich przepisów
Komisja Europejska podkreśla, że wejście paktu w życie nie kończy reformy. Przed państwami członkowskimi pozostaje jeszcze dostosowanie krajowych przepisów, rozbudowa systemów kontroli granic oraz wdrożenie nowych procedur administracyjnych.
Równolegle UE chce rozwijać współpracę z krajami pochodzenia i tranzytu migrantów oraz prowadzić działania mające ograniczać nielegalną migrację przy jednoczesnym otwieraniu legalnych ścieżek dla potrzeb rynku pracy.
Tymczasem Warszawa już zapowiedziała, że nie wdroży wszystkich przepisów paktu. – Będziemy stosować te elementy, które jednoznacznie uszczelniają politykę migracyjną, ale wszystkich przepisów nie wdrożymy – poinformował wiceszef MSWiA Maciej Duszczyk.
Zapowiedział, że Polska nie zamierza wdrażać m.in. części przepisów dotyczących dodatkowej infrastruktury przy granicy, w tym tworzenia zaplecza medycznego i nowych procedur obsługi migrantów. Zdaniem polskich władz mogłoby to utrudnić restrykcyjną ochronę granicy z Białorusią.
Źródło informacji i zdjęcia: tvp.info.
