Wspólnicy spółek osobowych z różnych powodów występują ze spółki lub ją likwidują. W takich sytuacjach wspólnika można spłacić, dając mu pieniądze, lub w naturze, np. przekazując mu składniki majątku lub wierzytelności.
Jeśli wspólnik (osoba fizyczna) otrzymał w ramach spłaty wierzytelność, np. pożyczkową, tzn. prawo do żądania spłaty pożyczki udzielonej przez spółkę, to zbywając tę wierzytelność, uzyska przychód. Należy rozstrzygnąć, czy przychód dotyczy praw majątkowych, czy wynika z prowadzenia działalności gospodarczej. To zadecyduje o tym, w jaki sposób określimy koszty uzyskania przychodów z tytułu zbycia wierzytelności otrzymanych od wspólnika spółki.
Spółka osobowa a podatek dochodowy
Spółka osobowa to spółka jawna, partnerska, komandytowa lub spółka komandytowo-akcyjna. Żadna z nich nie jest osobą prawną, ale każda może kupować nieruchomości i inne składniki majątku, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana w sprawach sądowych. Z punktu widzenia podatkowego jest jednak spółką, która nie płaci podatku dochodowego.
Uwaga
Podatnikiem podatku dochodowego z tytułu prowadzonej działalności w formie spółki osobowej (cywilnej, jawnej, partnerskiej i komandytowej) nie jest spółka, ale jej poszczególni wspólnicy.  
Rozliczenie ze wspólnikiem
Jeśli odchodzący ze spółki wspólnik otrzyma wynagrodzenie w formie pieniężnej, będzie to jego przychód z działalności gospodarczej podlegający opodatkowaniu na zasadach ogólnych.
Przychód podatkowy
W przypadku gdy wspólnik (podatnik podatku dochodowego od osób fizycznych) otrzyma składniki majątku, w chwili otrzymania nie powstanie u niego przychód z działalności gospodarczej. Taka transakcja jest dla podatnika neutralna podatkowo. Przychód z tego tytułu powstanie dopiero w momencie ewentualnego sprzedania otrzymanych składników majątku. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z art. 14 ust. 3 pkt 12 lit. b) ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: u.p.d.o.f.) do przychodów z działalności nie zalicza się przychodów uzyskanych w wyniku sprzedaży składników majątku:  
1)  pozostałych na dzień likwidacji działalności gospodarczej prowadzonej samodzielnie,
2) otrzymanych w związku z likwidacją spółki niebędącej osobą prawną lub wystąpieniem wspólnika z takiej spółki
1a i 2a – jeżeli od pierwszego dnia miesiąca (po miesiącu, w którym zlikwidowano prowadzoną samodzielnie działalność gospodarczą lub zlikwidowano spółkę osobową, lub nastąpiło wystąpienie wspólnika z takiej spółki) do dnia ich sprzedania upłynęło sześć lat i sprzedaży nie dokonano w ramach prowadzenia działalności gospodarczej.
Przykład: Osoba fizyczna, występując ze spółki jawnej, otrzymała w ramach rozliczeń dwa samochody osobowe, których po wystąpieniu nie wykorzystywała do działalności gospodarczej, ale prywatnie. Po upływie sześciu lat od otrzymania ich od spółki w ramach rozliczeń z nią, podatnik sprzedał oba samochody. W tej sytuacji u podatnika nie powstanie przychód z działalności, lecz przychód ze sprzedaży prywatnej rzeczy ruchomej. Przychód ten nie podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.
Rozliczenie otrzymanych wierzytelności
Do przychodu podatkowego wspólnika występującego ze spółki osobowej nie należą również otrzymane wierzytelności, np. wierzytelności pożyczkowe bądź handlowe w momencie ich otrzymania oraz uzyskania od dłużników ich spłaty. Tak więc, mimo że wspólnik nabywa wierzytelności od spółki, to gdy zostają spłacone przez dłużnika, nie można mówić, że wspólnik je sprzedał. On jedynie przyjmuje od dłużnika uregulowanie zobowiązania. Zgodnie z przepisem art. 14 ust. 3 pkt 12 lit. b) u.p.d.o.f. opodatkowanie następuje tylko w przypadku odpłatnego zbycia otrzymanych przez byłego wspólnika składników majątku. Zatem w przypadku zwrotu kwoty głównej pożyczki (kapitał bez odsetek), a także wierzytelności handlowej, wspólnik, który tymi składnikami został przez spółkę spłacony, nie osiąga przychodu podlegającego opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.
Sprzedaż bądź aport
W przypadku gdy przed upływem sześciu lat od nabycia składników majątku z tytułu wystąpienia  wspólnika ze spółki osobowej lub jej likwidacji wspólnik zdecyduje się sprzedać te składniki bądź wnieść aportem do innej spółki, uzyska dochód. Staje się wówczas nim różnica między przychodem uzyskanym ze sprzedaży a wydatkami poniesionymi na kupno lub wytworzenie tych składników. Jednak aby w tym przypadku tak było, to wydatki (koszty) poniesione na kupno lub wytworzenie jakiegoś składnika majątku nie mogą być w żadnej formie zwrócone wspólnikowi. Jeśli bowiem zostaną w jakiejś części zwrócone, trzeba o nie zmniejszyć koszt.
Przykład: samochód  sprzedaję za 1000 zł (przychód) na zakup wydałam 800 zł (koszt), ale spółka oddała mi 200 zł. W konsekwencji dochód: 1000- (800 -200). 1000-600= 400
Gdy zaś składniki te wnoszone są aportem do spółki kapitałowej, koszty uzyskania przychodów przez osobę fizyczną z tego tytułu powinny być ustalone na dzień objęcia udziałów (akcji) w spółce w zamian za wniesione składniki majątku.
Dochód ze zbycia wierzytelności przez wspólnika
Gdy wspólnik zbywa wierzytelności pożyczkowe bądź handlowe, otrzymane w związku z wystąpieniem ze spółki osobowej bądź w wyniku jej likwidacji, uzyskany z tego tytułu przychód jest przychodem z działalności gospodarczej. Zatem koszt uzyskania przychodów przy sprzedaży tych wierzytelności należy obliczyć w wysokości wydatków poniesionych przez spółkę osobową na kupno wierzytelności (tj. wartość udzielonej pożyczki bądź wartość towaru sprzedanego kontrahentowi).
Organy podatkowe czasami – niestety, błędnie – upierają się przy twierdzeniu, że są to przychody ze sprzedaży praw majątkowych, a nie z działalności gospodarczej. Pamiętajmy zatem: aby ustalić koszty uzyskania przychodów z tytułu wniesienia aportem do spółki wierzytelności pożyczkowych bądź handlowych otrzymanych w związku z wystąpieniem/likwidacją spółki osobowej, należy opierać się na zasadach określonych w art. 22 ust. 1e pkt 4 u.p.d.o.f. Są to koszty w wysokości wartości nominalnej wierzytelności, czyli np. kwoty udzielonej pożyczki bez odsetek. Powinno się zatem brać pod uwagę całą wartość udzielonej wcześniej pożyczki, a nie – jak chcą organy podatkowe – kwotę pożyczki w wysokości proporcjonalnej do udziału w zysku, jaki posiadał wspólnik w spółce osobowej przed wystąpieniem z niej.
Autorka jest doradcą podatkowym