Jedną z najdalej idących możliwości obrony dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym jest powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, czyli powództwo opozycyjne (*). Powództwo to jest środkiem merytorycznej obrony dłużnika.
Podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, czyli tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Ustawodawca wymienia tytuły egzekucyjne.
Są nimi:
1) orzeczenie sądu prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu, jak również ugoda zawarta przed sądem
2) orzeczenie referendarza sądowego prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu
3) inne orzeczenia, ugody i akty, które z mocy ustawy podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej
4) akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej lub wydania rzeczy oznaczonych co do gatunku, ilościowo w akcie określonych, albo też wydania rzeczy indywidualnie oznaczonej, gdy w akcie wskazano termin wykonania obowiązku lub zdarzenie, od którego uzależnione jest wykonanie
5) akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej do wysokości w akcie wprost określonej albo oznaczonej za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, gdy w akcie wskazano zdarzenie, od którego uzależnione jest wykonanie obowiązku, jak również termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności
6) akt notarialny określony w pkt 4 lub 5, w którym niebędąca dłużnikiem osobistym osoba, której rzecz, wierzytelność lub prawo obciążone jest hipoteką lub zastawem, poddała się egzekucji z obciążonego przedmiotu w celu zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej zabezpieczonemu wierzycielowi.
Dłużnik może w drodze powództwa żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub części albo jej ograniczenia, jeżeli:
1) zaprzecza zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności, a w szczególności gdy kwestionuje istnienie obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym niebędącym orzeczeniem sądu albo gdy kwestionuje przejście obowiązku mimo istnienia formalnego dokumentu stwierdzającego to przejście
2) po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane; gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może powództwo oprzeć także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, a także na zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie
3) małżonek, przeciwko któremu sąd nadał klauzulę wykonalności, wykaże, że egzekwowane świadczenie wierzycielowi nie należy się, przy czym małżonek może zgłaszać zarzuty nie tylko z własnego prawa, lecz także zarzuty, których jego małżonek wcześniej nie mógł zgłosić.
Pozew o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, jak każdy pozew, powinien spełniać określone w Kodeksie postępowania cywilnego warunki formalne (**) oraz może zawierać dodatkowo np. wniosek o zabezpieczenie powództwa poprzez zawieszenie postępowania egzekucyjnego do czasu rozpoznania sprawy przez sąd.
Powództwo opozycyjne może być wytoczone dopiero po nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Natomiast, zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, dłużnik traci prawo do wytoczenia takiego powództwa z chwilą wyegzekwowania przez wierzyciela świadczenia objętego tytułem wykonawczym. Fakt ten nie odbiera jednak dłużnikowi możliwości poszukiwania sądowej ochrony jego praw w odrębnym postępowaniu (***).
Należy zwrócić uwagę na różnice między tytułami egzekucyjnymi będącymi orzeczeniami sądowymi a innymi tytułami egzekucyjnymi.
Prawomocne orzeczenia sądowe wiążą nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz także inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach przewidzianych w ustawie także inne osoby. Natomiast w przypadku tytułów niemających tych cech, czyli na przykład aktów notarialnych i bankowych można kwestionować istnienie obowiązku stwierdzonego tego rodzaju tytułami egzekucyjnymi. Dzieje się to w przypadku zgłaszania zarzutów dotyczących np. braku zdolności do czynności prawnych, wad oświadczenia woli oraz innych przyczyn nieważności czynności prawnych. Dlatego też w przypadku tytułu pochodzącego od banku dłużnik może powołać się na okoliczności sprzed powstania tego tytułu, zaprzeczając zdarzeniu, na którym oparto jego wykonalność, czyli podjąć merytoryczną obronę przed wykonaniem tytułu w drodze egzekucji sądowej.
Sąd Najwyższy jednoznacznie stwierdził, że powództwo opozycyjne nie prowadzi do ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy zakończonej prawomocnym orzeczeniem sądu. Na nowe okoliczności, zarzuty oraz fakty można powoływać się wyłącznie w postępowaniu o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, który nie jest orzeczeniem sądu.
A zatem dłużnik może wnieść powództwo opozycyjne wtedy, gdy po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, w wyniku którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane. Dłużnik może powództwo oprzeć także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, a także na zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie.
Zatem na wygaśnięcie zobowiązania mogą mieć wpływ następujące zdarzenia:
1) wykonanie zobowiązania przez spełnienie świadczenia
2) świadczenie w miejsce spełnienia
3) potrącenie
4) odnowienie
5) zwolnienie z długu.
Natomiast egzekwowanie zobowiązania staje się niemożliwe w przypadku:
1) prolongaty terminu spełnienia świadczenia
2) rozłożenia świadczenia na raty
3) przedawnienia roszczenia.
art. 840 § 1, pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje możliwość wystąpienia z powództwem opozycyjnym przez małżonka dłużnika, przeciwko któremu sąd nadał klauzulę wykonalności.
Jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika, sąd nada klauzulę wykonalności także przeciwko współmałżonkowi. Odpowiedzialność ograniczy jednak do majątku objętego wspólnością majątkową. Istotne jest jednak to, że w postępowaniu sąd nie określa składu majątku wspólnego. W pozwie małżonek dłużnika powinien zatem wykazać, że egzekwowane świadczenie wierzycielowi się nie należy. Małżonek dłużnika może zgłaszać zarzuty wynikające nie tylko z jego własnego prawa, lecz także zarzuty, których jego małżonek wcześniej nie mógł podnieść. Należy pamiętać, że również małżonek dłużnika nie może podnosić ponownie zarzutów, które były przedmiotem rozpatrywania w procesie poprzedzającym wydanie wyroku przeciwko dłużnikowi. Małżonek dłużnika powinien również pamiętać, że w sytuacji, gdy o zarzucie stanowiącym podstawę powództwa opozycyjnego orzekł już prawomocnie sąd odwoławczy w postępowaniu klauzulowym, orzeczenie to wiąże sąd w sprawie o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności.
Uwzględnienie powództwa przez sąd prowadzi do umorzenia postępowania egzekucyjnego przez organ egzekucyjny. Ponowna egzekucja na podstawie takiego tytułu nie może być wszczęta.
(*) art. 840 § 1 Ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2014 r., poz. 101 z późn. zm.) – dalej: kpc
(**) w szczególności określone w art. 126 kpc i 187 kpc
(***) wyrok Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2002 r., I PKN 197/01; wyrok z 17 listopada 1988 r., I CR 255/88; wyrok z 20 stycznia 1978 r., III CRN 310/77