Ignorantia iuris nocet – nieznajomość prawa szkodzi. Jedna z najstarszych zasad prawa oznacza, że nie możemy tłumaczyć swojego niezgodnego z prawem zachowania nieznajomością przepisów, ale również, że nie znając swoich praw, możemy zostać ich pozbawieni. Taka zwłoka może pozbawić możliwości skutecznego działania, gdy upłyną terminy ustawowe do dokonania koniecznych czynności prawnych. Profesjonalna porada prawna może też uchronić przed złymi decyzjami. Gdy brak pieniędzy nie pozwala nam skorzystać z płatnej usługi adwokata czy radcy prawnego, warto poszukać bezpłatnej pomocy prawnej.
Dla kogo nieodpłatna pomoc?
Z inicjatywy Ministerstwa Sprawiedliwości od stycznia 2016 r. w lokalach udostępnionych przez gminy i powiaty rozpoczną działalność 1524 punkty (minimum dwa w każdym powiecie), w których wiele osób będzie mogło uzyskać darmową pomoc prawną. Kto?
wszyscy, którzy nie ukończyli 26 lat,
wszyscy, którzy ukończyli 65 lat,
korzystający z pomocy społecznej (jeśli w poprzednim roku przyznano im świadczenie z pomocy społecznej),
posiadacze ważnej Karty Dużej Rodziny (z co najmniej trójką dzieci),
kombatanci,
weterani,
poszkodowani lub zagrożeni klęską żywiołową, katastrofą naturalną lub awarią techniczną.
Udzielający porad adwokaci i radcowie prawni pomogą swym klientom napisać projekt pisma, pod warunkiem że w ich sprawie nie toczy się już postępowanie sądowe lub administracyjne. W punktach można będzie bowiem uzyskać pomoc na etapie przedsądowym. Adwokat lub radca prawny pomoże nam zatem sporządzić pismo wszczynające postępowanie sądowe, ale nie możemy liczyć, że będzie nas reprezentował przed sądem. Pomoc prawna dotyczyć będzie spraw z zakresu prawa pracy, prawa ubezpieczeń społecznych, prawa cywilnego, prawa rodzinnego, prawa karnego, prawa administracyjnego, a także prawa podatkowego, pod warunkiem że sprawa nie będzie związana z podatkowymi aspektami prowadzenia działalności gospodarczej. Kwestie działalności gospodarczej (z wyjątkiem przygotowania do jej rozpoczęcia) pozostają poza zakresem świadczonej w punktach pomocy prawnej. W ramach pomocy prawnej uprawnieni do niej klienci poznają swoje prawa i obowiązki, a także się dowiedzą, w jaki sposób mogą rozwiązać swój problem. Lista punktów nieodpłatnej pomocy prawnej dostępna będzie m.in. na stronie internetowej www.darmowapomocprawna.gov.pl oraz w urzędach gminy i urzędach powiatowych.
Biuro Interwencyjnej Pomocy Prawnej w Kancelarii Prezydenta RP
Działalność w zakresie świadczenia nieodpłatnej pomocy prawnej dla wszystkich obywateli, prowadzi także Kancelaria Prezydenta RP. Na spotkanie z prawnikiem należy umówić się telefonicznie (tel. 22 695 11 11) od poniedziałku do czwartku, w godzinach 9–15. Trzeba wziąć ze sobą dowód osobisty, kserokopie lub oryginały dokumentów związanych ze sprawą. Warto wcześniej przygotować opis stanu faktycznego sprawy. Podczas 45-minutowego spotkania uzyskamy konkretną poradę prawną albo informację, gdzie szukać pomocy. Jak zapewniają pracownicy biura – żadna sprawa nie jest odrzucona.
Adwokat z urzędu
Jeśli chcesz, aby podczas rozprawy sądowej w sprawie cywilnej reprezentował cię adwokat lub radca prawny, a nie stać cię na to – możesz złożyć wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Musisz jednak wykazać w załączonym do wniosku oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, że nie stać cię na opłacenie takiej pomocy prawnej „bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny”. Kryterium to – jak łatwo zauważyć – jest nieprecyzyjne i podlega indywidualnej ocenie sądu. Może się więc zdarzyć, że sąd odmówi ci prawa do pełnomocnika z urzędu, argumentując, że masz inne możliwości sfinansowania pomocy adwokackiej: ograniczenie swoich wydatków, sprzedaż majątku czy zaciągnięcie pożyczki. Możliwości finansowe nie są jedynym powodem odmowy – sąd nie ustanowi adwokata z urzędu, jeśli uzna, że jego udział w sprawie nie jest potrzebny. W praktyce dość często spotykane są uzasadnienia odmowy wskazujące, że jeśli wnioskodawca potrafił samodzielnie sporządzić pismo do sądu, poradzi sobie podczas procesu bez profesjonalnej pomocy adwokackiej. Dlatego należy we wniosku oprócz informacji dotyczących trudnej sytuacji finansowej wykazać, że udział profesjonalnego pełnomocnika jest konieczny, np. z uwagi na stopień skomplikowania sprawy.
W przypadku odmowy ustanowienia adwokata z urzędu warto wnieść zażalenie na postanowienie sądu. Tygodniowy termin na zażalenie biegnie od dnia doręczenia lub ogłoszenia postanowienia odmawiającego. Jeśli zatem postanowienie doręczono nam w środę, termin tygodniowy upływa w następną środę itd. Wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu można złożyć jeszcze przed wniesieniem pozwu do sądu, zwłaszcza gdy chcemy, aby taki pozew został profesjonalnie przygotowany przez wyznaczonego adwokata lub radcę prawnego. Formularz wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania dostępne są m.in. na stronach internetowych sądów okręgowych i Ministerstwa Sprawiedliwości (www.ms.gov.pl). Wersje papierowe formularzy można otrzymać w sądach okręgowych. Takie same zasady dotyczą ustanawiania obrońcy z urzędu w sprawach karnych, z wyjątkiem sytuacji, gdy udział obrońcy w danej sprawie jest obligatoryjny. Jeśli więc oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy, niewidomy, gdy sąd ma uzasadnioną wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, jeśli zarzucono mu zbrodnię lub gdy jest pozbawiony wolności – sąd wyznacza mu obrońcę z urzędu, jeśli oskarżony nie posiada obrońcy z wyboru.
Pro bono adwokatów i radców prawnych
Dwa razy w roku – wiosną i jesienią – Krajowa Izba Radców Prawnych oraz Naczelna Rada Adwokacka organizują dni bezpłatnych porad prawnych. W ramach ogólnopolskiej akcji „Niebieski parasol” adwokaci i radcowie prawni w całym kraju udzielają bezpłatnych porad. Podczas spotkania można uzyskać poradę niemal z każdej dziedziny prawa. Informacje o terminach i wyznaczonych miejscach pomocy w ramach akcji można znaleźć m.in. na stronie internetowej www.kirp.pl oraz www.adwokatura.pl. Warto zainteresować się działalnością pro publico bono (działanie dla dobra społecznego) miejscowych kancelarii prawnych – często świadczą one bezpłatną pomoc prawną najuboższym, w indywidualnie określonym zakresie.
Biura poselskie i senatorskie
Nieodpłatną pomoc prawną można uzyskać w większości biur poselskich i biur senatorskich. Spotkania z adwokatami i radcami prawnymi organizowane są po uprzednim telefonicznym lub e-mailowym zgłoszeniu. Lista biur poselskich dostępna jest na stronie internetowej www.sejm.gov.pl, biur senatorskich – www.senat.gov.pl, biur posłów do Parlamentu Europejskiego – www.europarl.pl.
Instytucje państwowe, samorządowe i niepubliczne
Nieodpłatną pomoc prawną świadczą także różne instytucje, m.in.:
RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH – podejmowane przez rzecznika interwencje w zakresie ochrony wolności i praw człowieka i obywatela wiążą się z udzielaniem porad, pouczeń i informacji prawnej. Można skorzystać z bezpłatnej infolinii obywatelskiej (tel. 800 676 676) oraz z informacji zawartych na stronie internetowej www.rpo.gov.pl.
RZECZNIK PRAW DZIECKA – udziela rodzicom (a także opiekunom i pedagogom) informacji prawnych związanych z naruszeniem praw dziecka (np. ograniczaniem władzy rodzicielskiej, przemocą wobec
dzieci). Dane kontaktowe oraz inne informacje dostępne są pod adresem www.brpd.gov.pl.
RZECZNIK FINANSOWY – zastąpił dotychczasowy urząd Rzecznika Ubezpieczonych. Prowadzi eksperckie dyżury telefoniczne z zakresu ubezpieczeń i zabezpieczenia emerytalnego dla członków otwartych funduszy emerytalnych, uczestników pracowniczych programów emerytalnych oraz osób korzystających z indywidualnych kont emerytalnych, a także z zakresu problemów z bankami i na rynku kapitałowym.
Numery telefonów dostępne są na stronie internetowej www.rf.gov.pl.
RZECZNIK PRAW PACJENTA – poradę prawną w zakresie praw pacjentów można uzyskać, dzwoniąc na bezpłatną infolinię (tel. 800 190 590) oraz korzystając z formularzy elektronicznych dostępnych na
stronie www.bpp.gov.pl. Rzecznik ma też możliwość wszczęcia lub włączenia się w sądowe postępowanie cywilne w sprawach związanych z łamaniem praw pacjenta.
BIURA PORAD OBYWATELSKICH – prowadzone przez organizacje pozarządowe na terenie całego kraju, świadczące nieodpłatną pomoc prawną, np. w sprawach rodzinnych, świadczeń socjalnych, świadczeń z ubezpieczenia społecznego, zatrudnienia, bezrobocia czy w kwestiach związanych z kontaktami obywatela z urzędami. Lista biur dostępna jest na stronie internetowej www.zbpo.org.pl.
STUDENCKIE PORADNIE PRAWNE – zwane klinikami prawa, działają przy uniwersytetach, akademiach i szkołach wyższych w 16 miastach. Porady prawne z różnych dziedzin prawa udzielane są przez studentów ostatnich lat studiów działających pod nadzorem opiekunów – prawników. Lista poradni znajduje się na stronie internetowej www.fupp.org.pl.
OKRĘGOWE INSPEKTORATY PRACY – świadczą nieodpłatną pomoc prawną w sprawach z zakresu prawa pracy. Lista inspektoratów pracy dostępna jest na stronie www.pip.gov.pl.
RZECZNICY PRAW KONSUMENTÓW – można u nich uzyskać bezpłatną pomoc prawną w zakresie ochrony interesów konsumentów. Rzecznicy wyjaśnią obowiązujące przepisy prawne, pomogą w przygotowaniu pisma procesowego, a także zapewnią pomoc przed sądem konsumenckim. Lista rzeczników wraz z danymi teleadresowymi udostępniona jest na stronie www.uokik.gov.pl.
OŚRODEK POMOCY DLA OSÓB POKRZYWDZONYCH PRZESTĘPSTWEM – poza pomocą psychologiczną czy socjalną, ośrodki świadczą także pomoc prawną osobom pokrzywdzonym różnymi rodzajami przestępstw, a także ich rodzinom. Listę ośrodków udostępniono na stronie www.pokrzywdzeni.gov.pl.
Nieodpłatnej pomocy prawnej warto także szukać w fundacjach i stowarzyszeniach, które udzielają porad różnym grupom obywateli: samotnym matkom, ojcom, kobietom, młodzieży, przedsiębiorcom itd. Jeśli masz problem prawny, pamiętaj, że tylko działanie i fachowa pomoc są w stanie ustrzec cię przed często bardzo poważnymi i kosztownymi konsekwencjami złych decyzji.
