Na początek – ogólnie
Jeśli nie ma testamentu, o gronie spadkobierców, kolejności dziedziczenia oraz wielkości udziałów spadkowych zdecydują przepisy kodeksu cywilnego obowiązujące w dniu śmierci spadkodawcy.
Według obecnego stanu prawnego spadek dziedziczą: w pierwszej kolejności – dzieci zmarłego (jeśli nie żyją – wnuki, prawnuki itd.) oraz jego małżonek. Dzieci spadkodawcy i małżonek dziedziczą wówczas w częściach równych. Należy jednak pamiętać, że część dziedziczona przez małżonka nie może być mniejsza niż ¼ całości spadku. Wnuki dziedziczą po równo część przypadającą ich zmarłemu rodzicowi (dziecku spadkodawcy). Tę samą zasadę stosuje się do prawnuków i dalszych zstępnych spadkodawcy.
Jeśli spadkodawca nie miał dzieci (albo gdy jego dzieci nie żyją i nie ma wnuków, prawnuków) – spadek dziedziczą: małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Małżonek dziedziczy połowę spadku, rodzice po ¼. Jeśli ojciec spadkodawcy jest nieznany – matka spadkodawcy dziedziczy połowę spadku.
W przypadku braku dzieci (wnuków, prawnuków) oraz małżonka – dziedziczą w całości rodzice spadkodawcy – każdemu z nich przypada taka sama część spadku.
Gdy jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyje otwarcia spadku (czyli chwili śmierci spadkodawcy), przypadającą mu część spadku dziedziczy rodzeństwo spadkodawcy. Małżonkowi spadkodawcy przypada połowa spadku, rodzeństwo dziedziczy w równych częściach drugą połowę spadku.
W przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił dzieci, rodziców, rodzeństwa ani dzieci rodzeństwa (a także wnuków, prawnuków rodzeństwa) – cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.
W sytuacji braku dzieci, rodziców, rodzeństwa, dzieci rodzeństwa (wnuków, prawnuków rodzeństwa) oraz małżonka – spadek przysługuje w równych częściach dziadkom spadkodawcy, a gdy jedno z dziadków nie żyje – jego część spadku przysługuje po równo jego zstępnym (wujom, ciotkom, stryjom spadkodawcy). W przypadku, gdy nieżyjący dziadek nie pozostawił zstępnych, spadek dziedziczą w równych częściach pozostali dziadkowie.
A gdy brak jakichkolwiek krewnych
Jeśli spadkodawca nie pozostawił małżonka ani żadnych krewnych, którzy dziedziczyliby na podstawie przepisów prawnych, spadek przypada gminie, w której ostatnio zamieszkiwał spadkodawca. Gdy jednak nie można ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, albo gdy mieszkał on za granicą – spadek przypada Skarbowi Państwa.
Należy pamiętać, że dziedziczenie na podstawie przepisów kodeksu cywilnego nie dotyczy małżonków żyjących w separacji orzeczonej przez sąd. To ważne zastrzeżenie. Sądowe orzeczenie separacji (tzw. separacja prawna) wyklucza dziedziczenie ustawowe. Jeśli nie ma sądowego orzeczenia separacji, to pomimo faktycznego oddzielnego pożycia czy braku kontaktu (tzw. separacji faktycznej) małżonek będzie mógł dziedziczyć na podstawie przepisów prawnych, chyba że spadkobierca wydziedziczy go w testamencie. Małżonek nie będzie mógł dziedziczyć na podstawie przepisów prawnych także wtedy, gdy spadkodawca zdążył przed śmiercią wystąpić do sądu o orzeczenie separacji lub rozwodu z winy małżonka, jeśli tylko sąd uzna takie żądanie za uzasadnione.
Decyzja może należeć wyłącznie do ciebie
Zasady dziedziczenia ustawowego nie zawsze bywają zgodne z wolą spadkodawcy. Jeśli chcesz rozporządzić własnymi dobrami doczesnymi po swojej śmierci, sporządź testament. To jedyna droga do tego, by twój majątek został przekazany spadkobiercom wedle twojego życzenia. Pamiętaj, że testament w każdej chwili możesz zmienić, odwołać albo sporządzić nowy. Możesz to robić tak często, jak tylko chcesz. Jako czynność prawna dokonywana „na wypadek śmierci” (mortis causa) nie wywołuje bowiem skutków prawnych za życia spadkodawcy.
Testament może sporządzić każdy, kto jest pełnoletni i nie został ubezwłasnowolniony całkowicie lub częściowo. Testamentu nie można spisać ani odwołać, działając przez opiekuna czy pełnomocnika. Testament musi także być ostatnią wolą jednej osoby – nie może być sporządzony wspólnie z kimś innym.
Testament posiada liczne zalety
W testamencie można wskazać w zasadzie dowolnych spadkobierców (np. sąsiada). W przeciwieństwie do dziedziczenia na mocy ustawy, nie muszą to być osoby bliskie spadkodawcy. Można też zapisać spadkobiercom dowolną część swojego majątku.
Należy jednak pamiętać, że jeśli pominiesz w testamencie najbliższe osoby: małżonka, dzieci (wnuki, prawnuki) czy rodziców – będzie im przysługiwał tzw. zachowek. Jest to forma rekompensaty pieniężnej, jaką będzie musiał wypłacić im spadkobierca testamentowy.
Prawo do zachowku nie przysługuje, jeśli pominięci w testamencie: małżonek, dzieci, rodzice otrzymali go wcześniej w formie darowizny od spadkodawcy, a także jeśli zostali uznani za niegodnych dziedziczenia przez sąd podczas rozprawy dotyczącej podziału spadku. Spadkobierca może zostać uznany za niegodnego, jeśli:
•    popełnił lub usiłował popełnić umyślnie ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy (czyny, które spowodowały lub mogły spowodować duży uszczerbek majątku, poważny uszczerbek w zdrowiu spadkodawcy albo jego śmierć) lub
•    podstępnie lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności, lub
•    ukrył lub zniszczył, podrobił lub przerobił testament spadkodawcy albo świadomie skorzystał z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę.
Prawo do zachowku nie przysługuje małżonkowi, z którym spadkobierca był w separacji orzeczonej przez sąd, a także jeśli spadkobierca wystąpił przed śmiercią o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy współmałżonka (żądanie to musi być uzasadnione). Zachowek nie przysługuje też małżonkowi rozwiedzionemu ze spadkobiercą.
Pozbawić zachowku można również przez wydziedziczenie. Przyczyna wydziedziczenia musi być prawdziwa i musi zostać wyraźnie wskazana w testamencie.
Można wydziedziczyć uprawnionego do zachowku tylko wtedy, gdy:
•    wbrew woli spadkodawcy postępuje on uporczywie w sposób niezgodny z zasadami współżycia społecznego (np. jest uzależniony albo jest przestępcą) lub
•    dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci (np. pobicie, utrudnianie leczenia), lub
•    uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. nie opiekuje się spadkodawcą w chorobie, nie interesuje się jego losami).
Wysokość zachowku wynosi ½ części, która przypadłaby w spadku określonej osobie na mocy dziedziczenia ustawowego. Jeśli zatem małżonek, który ma prawo do zachowku, został pominięty w testamencie, a zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego przypadałaby mu połowa spadku, może starać się o zachowek w wysokości ¼ części spadku.
Zachowek w wysokości 2/3 części, która przypadałaby w spadku w dziedziczeniu ustawowym przysługuje trwale niezdolnemu do pracy małżonkowi, dzieciom (wnukom, prawnukom) lub rodzicom, a także dzieciom (wnukom, prawnukom) małoletnim spadkobiercy.
Warto pamiętać, że aby wydziedziczenie faktycznie nastąpiło, każde z tych działań musi być uporczywe. Nie wydziedziczysz więc syna za jednorazową awanturę czy alkoholika, który wyszedł z nałogu. Nie wydziedziczysz też osoby, której przebaczyłeś.
Różne formy testamentu:

Testament własnoręczny

Osoba rozporządzająca swoim majątkiem na wypadek śmierci (testator) musi sporządzić go sama, własnoręcznie. Testament zwykły, spisany komputerowo, na maszynie do pisania albo przez inną osobę będzie uznany za nieważny. Dokument musi zostać też własnoręcznie podpisany. Powinien także zawierać datę jego sporządzenia. Umieszczenie daty pozwala na stwierdzenie, czy testator w chwili sporządzenia testamentu miał pełną zdolność do czynności prawnych, co jest konieczne do uznania dokumentu za ważny. Może się bowiem zdarzyć, że osoba sporządzająca testament została potem ubezwłasnowolniona i nie mogła rozporządzać swoim majątkiem. Zdarzają się również sytuacje, gdy testator sporządził kilka testamentów. Daty tych dokumentów decydują wówczas o ostatecznej woli spadkodawcy. Zasadą jest, że uznaje się ostatni testament sporządzony przed śmiercią spadkodawcy.
Testament własnoręczny często sporządzany jest bez zasięgania porady prawnej. Aby mieć pewność, że majątek zostanie rozdysponowany zgodnie z naszą wolą, warto rozważyć sporządzenie testamentu notarialnego.

Testament notarialny

Jest on sporządzony przez notariusza, który przechowuje oryginał dokumentu przez 10 lat. Po upływie tego czasu lub w razie likwidacji kancelarii notarialnej testament przechowywany jest w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego. Praktyka pokazuje, że testament notarialny najtrudniej podważyć. Urzędnik zobowiązany jest bowiem do dokładnego sprawdzenia tożsamości spadkodawcy. Nie wolno mu także sporządzić testamentu, gdy ma wątpliwości co do pełnej zdolności do czynności prawnej testatora lub gdy nie ma pewności, że spadkodawca rozumie treść i znaczenie dokumentu. Notariusz nie sporządzi aktu także wówczas, gdy ma wątpliwości, czy treść testamentu jest zgodna z wolą testatora.

Testament allograficzny

Spadkodawca oświadcza wówczas swoją wolę pośmiertnego rozporządzenia majątkiem przed wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), starostą, marszałkiem województwa, sekretarzem powiatu albo gminy lub kierownikiem urzędu stanu cywilnego, w obecności dwóch świadków. Ustne wyrażenie woli spisuje się w formie protokołu opatrzonego datą i podpisami spadkodawcy, osoby wobec której została wyrażona ostatnia wola, a także świadków.
Z możliwości sporządzenia testamentu allograficznego nie mogą skorzystać osoby głuche lub nieme.

Testament ustny

W sytuacji, gdy istnieje obawa szybkiej śmierci spadkodawcy albo gdy szczególne okoliczności uniemożliwiają (lub bardzo utrudniają) sporządzenie testamentu w zwykłej formie (własnoręcznie lub notarialnie), można oświadczyć swoją ostatnią wolę ustnie. Konieczna jest obecność przynajmniej trzech świadków. W ciągu roku od złożenia oświadczenia woli jeden ze świadków (albo osoba spoza ich grona) powinien spisać ostatnią wolę spadkodawcy, ze wskazaniem miejsca i daty sporządzenia pisma. Dokument musi być podpisany przez spadkodawcę oraz świadków. Jeśli z jakiegoś powodu po upływie roku ostatnia wola spadkodawcy nie zostanie w ten sposób spisana, można potwierdzić ją przed sądem. Świadkowie powinni złożyć zgodne zeznania w ciągu sześciu miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy.
Należy zwrócić uwagę, że ta forma testamentu nie zawsze jest bezpieczna dla spadkodawcy. Może nieszczęśliwie oświadczyć on swoją wolę w obecności osób, które będą chciały sfałszować testament. Wystarczy, że świadkowie umówią się co do treści rzekomego oświadczenia i złożą zgodne, choć  nieprawdziwe, zeznania przed sądem.

Testament podróżny

Można go sporządzić w czasie podróży polskim statkiem morskim lub powietrznym. Mowa tu o każdej jednostce pływającej przeznaczonej lub używanej do żeglugi morskiej oraz o samolotach – zarówno cywilnych, wpisanych do rejestru statków cywilnych, jak i używanych przez Siły Zbrojne, policję, Straż Graniczną, Służbę Celną oraz Państwową Straż Pożarną.
Ostatnią wolę oświadcza się przed dowódcą statku morskiego lub powietrznego (lub przed zastępcą dowódcy) w obecności dwóch świadków. Dowódca statku (lub jego zastępca) spisuje wolę testatora i podaje datę jej spisania. Dokument powinien być podpisany przez spadkodawcę, świadków oraz dowódcę (lub jego zastępcę).

Testament wojskowy

Sporządza się go w bardzo szczególnych okolicznościach wojny, mobilizacji albo przebywania w niewoli. Nie jest to forma testamentu dostępna dla wszystkich. Skorzystać z niej mogą tylko żołnierze Sił Zbrojnych pełniący czynną służbę wojskową, pracownicy cywilni zatrudnieni w Siłach Zbrojnych oraz osoby cywilne towarzyszące Siłom Zbrojnym (personel Polskiego Czerwonego Krzyża i innych stowarzyszeń pomagających wojskowej służbie zdrowia, osoby wykonujące czynności duszpasterskie w Siłach Zbrojnych, członkowie służb pomocniczych oraz inne osoby wykonujące osobiste świadczenia na rzecz Sił Zbrojnych). Inni cywile mogą sporządzić testament wojskowy tylko wtedy, gdy w czasie wojny, mobilizacji lub przebywając w niewoli, znajdują się na terenie wojskowym, na pokładzie jednostki Marynarki Wojennej lub na statku powietrznym Sił Zbrojnych.
Podobnie jak przy sporządzaniu testamentu ustnego, spadkodawca wyraża ostatnią wolę ustnie, przed sędzią wojskowym, który spisuje ją w protokole opatrzonym datą i podpisami spadkodawcy i sędziego. Gdy nie ma sędziego, wolę można oświadczyć w obecności dwóch świadków – jeden z nich spisuje ją w protokole z datą sporządzenia i podpisami testatora oraz świadków.
Uwaga! Niektóre testamenty mają krótki okres ważności
Szczególne formy testamentu – ustny, podróżny i wojskowy – ważne są tylko przez sześć miesięcy od chwili ustania okoliczności szczególnych, które uzasadniały ich sporządzenie. Jeśli więc nie ma już obawy szybkiej śmierci spadkodawcy, zakończona została podróż statkiem lub samolotem i nic nie stoi na przeszkodzie, by sporządzić testament w zwykłej formie – należy potwierdzić swoją ostatnią wolę, spisując testament własnoręczny lub notarialny.
Koniecznie należy pamiętać
Chociaż testamentowe rozporządzenie swoimi dobrami doczesnymi nie należy do czynności przyjemnych, to jednak może pomóc przyszłym spadkobiercom. Może być też formą podziękowania wybranej osobie za pomoc albo metodą ochrony pozostawianego majątku przed niegodnym następcą. No i najważniejsze, zanim prawo zadecyduje za nas, my możemy zrobić to samodzielnie, dokładnie tak jak chcemy.