Tymczasem już od dłuższego czasu funkcjonują przepisy ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, które ograniczają możliwości kontroli. Podstawową zasadą wynikającą z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (usdg) jest to, że kontrola działalności gospodarczej przedsiębiorców przeprowadzana jest na zasadach określonych w usdg, chyba że zasady i tryb kontroli wynikają z bezpośrednio stosowanych przepisów powszechnie obowiązującego prawa wspólnotowego albo z ratyfikowanych umów międzynarodowych.
Ponadto w zakresie nieuregulowanym usdg stosuje się przepisy ustaw szczególnych (np. ustawy o kontroli skarbowej, Ordynacji podatkowej). Ponadto bardzo ważną zasadą jest, że organy kontroli muszą zawiadomić przedsiębiorcę o zamiarze wszczęcia kontroli w odpowiedni sposób (istnieją oczywiście także wyjątki, np. zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli nie dokonuje się, w przypadku gdy przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia, przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia czy kontrola jest przeprowadzana na podstawie przepisów ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw).
Dlaczego jest to tak istotne? Ponieważ kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż przed upływem 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Jeżeli kontrola nie zostanie wszczęta w terminie 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, wszczęcie kontroli wymaga ponownego zawiadomienia.
Zgodnie z przepisami przedsiębiorca jest obowiązany prowadzić i przechowywać w swojej siedzibie książkę kontroli oraz upoważnienia i protokoły kontroli. Wbrew pozorom, posiadanie książki kontroli jest bardzo często korzystne dla przedsiębiorcy, gdyż wskazuje np. na czas trwania kontroli odbytych w danym roku. Książka kontroli zawiera wpisy dokonywane przez organ kontroli.
Ograniczenie czasu trwania kontroli
Z przepisów usdg wynika, że czas trwania wszystkich kontroli organu kontroli u przedsiębiorcy w jednym roku kalendarzowym nie może przekraczać:

w odniesieniu do mikro- przedsiębiorców – 12 dni roboczych;
w odniesieniu do małych przedsiębiorców – 18 dni roboczych;
w odniesieniu do średnich przedsiębiorców – 24 dni roboczych;
w odniesieniu do pozostałych przedsiębiorców – 48 dni roboczych.

Powyższych ograniczeń czasu kontroli nie stosuje się w przypadkach gdy:

ratyfikowane umowy międzynarodowe stanowią inaczej (z tego korzysta m.in. PiP);
przeprowadzenie kontroli jest niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia, przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia;
kontrola jest prowadzona w toku postępowania prowadzonego na podstawie przepisów ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów;
przeprowadzenie kontroli jest uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia, zdrowia lub środowiska naturalnego;
kontrola dotyczy zasadności dokonania zwrotu podatku od towarów i usług przed dokonaniem tego zwrotu;
przeprowadzenie kontroli jest realizacją obowiązków wynikających z przepisów prawa wspólnotowego o ochronie konkurencji lub przepisów prawa wspólnotowego w zakresie ochrony interesów finansowych Wspólnoty Europejskiej;
kontrola dotyczy podmiotów, którym na mocy odrębnych przepisów właściwy organ wydał decyzję o u znaniu prawidłowości wyboru i stosowania metody ustalania ceny transakcyjnej między podmiotami powiązanymi – w zakresie związanym z wykonaniem tej decyzji;
kontrola dotyczy zasadności dokonania zwrotu podatku od towarów i usług na podstawie przepisów o zwrocie osobom fizycznym niektórych wydatków związanych z budownictwem mieszkaniowym.

Przedłużenie czasu trwania kontroli jest możliwe jedynie z przyczyn niezależnych od organu kontroli i wymaga uzasadnienia na piśmie. Uzasadnienie doręcza się przedsiębiorcy i wpisuje do książki kontroli przed podjęciem dalszych czynności kontrolnych. Przedłużenie czasu trwania kontroli nie może naruszać powyższych terminów. Przedłużenie czasu trwania kontroli możliwe jest także, jeżeli w toku kontroli zostanie ujawnione zaniżenie zobowiązania podatkowego lub zawyżenie straty w wysokości przekraczającej równowartość 10% kwoty zadeklarowanego zobowiązania podatkowego lub straty, albo w przypadku ujawnienia faktu niezłożenia deklaracji pomimo takiego obowiązku (wówczas czas kontroli nie może spowodować przekroczenia odpowiednio dwukrotności „podstawowego” czasu kontroli).
Jeżeli wyniki kontroli wykazały rażące naruszenie przepisów prawa przez przedsiębiorcę, można przeprowadzić powtórną kontrolę w tym samym zakresie przedmiotowym w danym roku kalendarzowym, a czas jej trwania nie może przekraczać 7 dni. Niestety powyższe zasady maja wiele ograniczeń – nie stosuje się ich wobec działalności przedsiębiorców w zakresie objętym:

nadzorem, o którym mowa w art. 1 ust. 2 ustawy z 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym;
nadzorem sanitarnym na podstawie ustawy z 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej i ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, w zakresie dotyczącym bezpieczeństwa żywności.

Co więcej, zasad tych nie stosuje się m.in. w zakresie objętym:

szczególnym nadzorem podatkowym, na podstawie ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej;
nadzorem weterynaryjnym, na podstawie ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, ustawy z 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne, ustawy z 27 sierpnia 2003 r. o weterynaryjnej kontroli granicznej, ustawy z 10 grudnia 2003 r. o kontroli weterynaryjnej w handlu, ustawy z 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej, ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, ustawy z 16 grudnia 2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego oraz ustawy z 22 lipca 2006 r. o paszach;
kontrolą administracji rybołówstwa, na podstawie ustawy z 19 lutego 2004 r. o rybołówstwie;
kontrolą związaną z nadawaniem towarom przeznaczenia celnego dokonywaną w urzędzie celnym albo w miejscu wyznaczonym lub uznanym przez organ celny, na podstawie przepisów celnych albo graniczną kontrolą fitosanitarną dokonywaną na podstawie przepisów ustawy z 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin;
kontrolą przemieszczających się środków transportu, osób z nich korzystających oraz towarów nimi przewożonych, na podstawie ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej, ustawy z 6 września 2001 r. o transporcie drogowym oraz ustawy z 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym;
zakupem produktów lub usług sprawdzającym rzetelność usługi, na podstawie ustawy z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej;
sprzedażą dokonywaną poza punktem stałej lokalizacji (sprzedaż obwoźna i obnośna na targowiskach w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych.

Przerwanie kontroli
Organ kontroli może, po pisemnym zawiadomieniu przedsiębiorcy, przerwać kontrolę na czas niezbędny do przeprowadzenia badań próbki produktu lub próbki kontrolnej, jeżeli jedyną czynnością kontrolną po otrzymaniu wyniku badania próbki będzie sporządzenie protokołu kontroli. Czasu przerwy nie wlicza się do „podstawowego” czasu kontroli, o ile podczas przerwy przedsiębiorca miał możliwość wykonywania działalności gospodarczej oraz miał nieograniczony dostęp do prowadzonej przez siebie dokumentacji i posiadanych rzeczy, z wyjątkiem zabezpieczonej w celu kontroli próbki.
Sprzeciw
Każdy przedsiębiorca może wnieść sprzeciw wobec podjęcia i wykonywania przez organy kontroli czynności z naruszeniem przepisów usdg (choć w przypadku niektórych rodzajów kontroli nie jest to możliwe). Sprzeciw ten wnosi się na piśmie do organu podejmującego i wykonującego kontrolę, w terminie 3 dni roboczych od dnia wszczęcia kontroli przez organ kontroli. O wniesieniu sprzeciwu przedsiębiorca zawiadamia na piśmie kontrolującego. Wniesienie sprzeciwu jest o tyle korzystne, że zasadniczo powoduje wstrzymanie czynności kontrolnych przez organ kontroli, którego sprzeciw dotyczy, z chwilą doręczenia kontrolującemu zawiadomienia o wniesieniu sprzeciwu do czasu rozpatrzenia sprzeciwu, a w przypadku wniesienia zażalenia do czasu jego rozpatrzenia.
MICHAŁ KURYŁEK radca prawny
Za mikroprzedsiębiorcę uważa się przedsiębiorcę, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:
1) zatrudniał średniorocznie mniej niż 10 pracowników oraz
2) osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 2 mln euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 2 mln euro.
Za małego przedsiębiorcę uważa się przedsiębiorcę, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:
1) zatrudniał średniorocznie mniej niż 50 pracowników oraz
2) osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 10 mln euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 10 mln euro.
Za średniego przedsiębiorcę uważa się przedsiębiorcę, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:
1) zatrudniał średniorocznie mniej niż 250 pracowników oraz
2) osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 50 mln euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 43 mln euro.
Wyrażone w euro wielkości, o których mowa powyżej, przelicza się na złote według średniego kursu ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski w ostatnim dniu roku obrotowego wybranego do określenia statusu przedsiębiorcy.
Średnioroczne zatrudnienie określa się w przeliczeniu na pełne etaty. Przy jego obliczaniu nie uwzględnia się pracowników przebywających na urlopach macierzyńskich i wychowawczych, a także zatrudnionych w celu przygotowania zawodowego.
W przypadku przedsiębiorcy działającego krócej niż rok, jego przewidywany obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych, a także średnioroczne zatrudnienie oszacowuje się na podstawie danych za ostatni okres, udokumentowany przez przedsiębiorcę.
źródło: Eurogospodarka nr 2/2012