Przedmiotem spadku czy darowizny mogą być rzeczy – przedmioty materialne, na tyle wyodrębnione, że mogą stanowić przedmiot obrotu. Do rzeczy zaliczane są też pieniądze, ale w znaczeniu ich wartości płatniczej. Natomiast do praw majątkowych zalicza się: prawa rzeczowe (własność, użytkowanie, służebność), wierzytelności, prawa na dobrach niematerialnych o charakterze majątkowym (np. prawo do utworu, wynalazku), prawo do spadku.
Obowiązek podatkowy
Obowiązek podatkowy w podatku od spadku i darowizn ciąży na nabywcy własności rzeczy i praw majątkowych, czyli na spadkobiercy bądź obdarowanym. W przypadku nabycia w drodze darowizny, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a w razie zawarcia umowy bez zachowania przewidzianej formy – z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia; jeżeli ze względu na przedmiot darowizny przepisy wymagają szczególnej formy dla oświadczeń obu stron, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia takich oświadczeń. W przypadku nabycia w drodze dziedziczenia obowiązek powstaje z chwilą przyjęcia spadku przez spadkobiercę.
Podstawa opodatkowania
Podstawę opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn stanowi wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych po potrąceniu długów i ciężarów (tzw. czysta wartość), ustalona według stanu rzeczy i praw majątkowych w dniu ich nabycia i cen rynkowych z dnia powstania obowiązku podatkowego.
Jeżeli przed dokonaniem wymiaru podatku nastąpi ubytek rzeczy spowodowany siłą wyższą, do ustalenia wartości przyjmuje się stan rzeczy w dniu dokonania wymiaru, a odszkodowanie za ubytek należne z tytułu ubezpieczenia wlicza się do podstawy wymiaru.
Przy ustalaniu wartości spadku, do długów i ciężarów zalicza się również koszty leczenia i opieki w czasie ostatniej choroby spadkodawcy, jeżeli nie zostały pokryte za jego życia i z jego majątku, koszty pogrzebu spadkodawcy, łącznie z nagrobkiem, w takim zakresie, w jakim koszty te odpowiadają zwyczajom przyjętym w danym środowisku, jeżeli nie zostały pokryte z majątku spadkodawcy, z zasiłku pogrzebowego lub nie zostały zwrócone w innej formie, oraz koszty postępowania spadkowego, wynagrodzenie wykonawcy testamentu, obowiązki wykonania zapisów i poleceń zamieszczonych w testamencie, wypłaty z tytułu zachowku oraz inne obowiązki wynikające z przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących spadków.
Grupy podatkowe
Wysokość podatku od spadków i darowizn ustala się zależności od grupy podatkowej, do której zaliczany jest nabywca rzeczy lub prawa majątkowego. Zaliczenie do grupy podatkowej następuje według osobistego stosunku nabywcy do osoby, od której lub po której zostały nabyte rzeczy i prawa majątkowe. Do poszczególnych grup podatkowych zalicza się:
1) do grupy I – małżonka, zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki), wstępnych (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie), pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów
2) do grupy II – zstępnych rodzeństwa (siostrzeńców, bratanków oraz ich dzieci i wnuki), rodzeństwo rodziców, zstępnych i małżonków pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych
3) do grupy III – innych nabywców.
Szczególna stawka podatku w wysokości 20% od nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych w drodze darowizny lub polecenia darczyńcy ma zastosowanie, jeżeli obowiązek podatkowy powstał wskutek powołania się podatnika przed organem podatkowym lub organem kontroli skarbowej w toku czynności sprawdzających, postępowania podatkowego, kontroli podatkowej lub postępowania kontrolnego na okoliczność dokonania tej darowizny, a należny podatek od tego nabycia nie został zapłacony.
Zwolnienie od podatku
Zwolnieniu od opodatkowania podatkiem od spadku i darowizn podlegają m.in. nabycie w drodze darowizny pieniędzy lub innych rzeczy otrzymanych przez nabywcę od jednej osoby, jeżeli ich łączna wartość w ciągu 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie wraz z wartością ostatniej darowizny nie przekracza:
• 9637 zł w przypadku nabywców z I grupy podatkowej
• 7276 zł w przypadku nabywców z II grupy podatkowej
• 4902 zł w przypadku nabywców z III grupy podatkowej.
Darowizny mieszczące się w tych kwotach nie wymagają zgłoszenia do urzędu skarbowego i korzystają ze zwolnienia od podatku. W przypadku gdy nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych (w drodze spadku bądź darowizny) następuje od najbliższej rodziny, to mogą być one zwolnione od opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn. Jednak, aby skorzystać z tego zwolnienia, muszą być spełnione warunki przewidziane w ustawie (art. 4a). A zatem zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli:
• zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, a w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku
• udokumentują – w przypadku gdy przedmiotem nabycia tytułem darowizny lub polecenia darczyńcy są środki pieniężne, a wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w okresie 5 lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, przekracza kwotę 9637 zł – ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek bankowy nabywcy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym.
Jeżeli nabywca dowiedział się o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych po upływie sześciu miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, a w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia w terminie sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, zwolnienie od podatku ma zastosowanie, gdy nabywca zgłosi te rzeczy lub prawa majątkowe naczelnikowi urzędu skarbowego nie później niż w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o ich nabyciu, oraz uprawdopodobni fakt późniejszego powzięcia wiadomości o ich nabyciu.
Obowiązek zgłoszenia nabycia do urzędu nie obejmuje przypadków gdy:
1) wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, nie przekracza kwoty 9637 zł lub
2) gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.
Zwolnienie od opodatkowania darowizn ma zastosowanie bez względu na liczbę darczyńców, ilość oraz wysokość kwot darowizn.
Zeznanie podatkowe
Podatnicy podatku są obowiązani złożyć w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego, właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego zeznanie podatkowe o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych na formularzu SD-3 (Zeznanie podatkowe o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych). Ponadto, do zeznania podatkowego powinni dołączyć dokumenty mające wpływ na określenie podstawy opodatkowania. W przypadku nabycia rzeczy lub praw majątkowych niewykazanych w zeznaniu podatkowym, podatnik jest obowiązany do złożenia korekty zeznania podatkowego organowi, któremu złożono zeznanie podatkowe, w terminie 14 dni od dnia, w którym dowiedział się o ich nabyciu.
Podatnicy nie mają obowiązku składania zeznań podatkowych w sytuacji, gdy podatek jest pobierany przez płatnika. Będzie to mieć miejsce w przypadku darowizny dokonanej w formie aktu notarialnego, wówczas płatnikiem podatku jest notariusz i to on ma obowiązek pobrać należny podatek z chwilą sporządzania aktu notarialnego. Notariusz powinien wpłacić podatek na rachunek urzędu skarbowego właściwy ze względu na siedzibę notariusza w terminie do siódmego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym pobrał podatek. W tym samym terminie powinien złożyć deklarację o wysokości pobranego i wpłaconego przez płatnika podatku na formularzu SD-2. Jeśli podatnik był zobowiązany sam do złożenia zeznania podatkowego o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych, zobowiązanie podatkowe z tytułu podatku od spadków i darowizn powstaje z chwilą doręczenia decyzji ustalającej wysokość podatku. A zatem podatnik nie może zapłacić podatku przed doręczeniem decyzji. Podatnik powinien zapłacić podatek w ciągu 14 dni od dnia doręczenia decyzji ustalającej jego zobowiązanie z tytułu podatku od spadku i darowizn.
Podatek oblicza się według skali:
1) od nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej
do 10.278 zł – 3%
ponad 10.278 zł do 20.556 zł – 308 zł 30 gr i 5% nadwyżki ponad 10.278 zł
ponad 20.556 zł – 822 zł 20 gr i 7% nadwyżki ponad 20.556 zł
2) od nabywców zaliczonych do II grupy podatkowej
do 10.278 – 7%
ponad 10.278 zł do 20.556 zł – 719 zł 50 gr i 9% od nadwyżki ponad 10.278 zł
ponad 20.556 zł – 1.644 zł 50 gr i 12% od nadwyżki ponad 20.556 zł
3) od nabywców zaliczonych do III grupy podatkowej
do 10.278 zł – 12%
ponad 10.278 zł do 20.556 zł – 1.233 zł 40 gr i 16% od nadwyżki ponad 10.278 zł
ponad 20.556 zł – 2.877 zł 90 gr i 20% od nadwyżki ponad 20.556 zł
IWONA CZAUDERNA doradca podatkowy
źródło: Eurogospodarka nr 3/2012