Jak ma wyglądać polityka rolna w przyszłości? Na forum Parlamentu Europejskiego rozpoczęła się właśnie debata, która ma na celu określenie unijnej polityki rolnej po 2013 r. Dopłaty dla rolników, podniesienie standardów produkowanej żywności oraz polepszenie poziomu życia na obszarach wiejskich – to tylko niektóre z korzyści, jakie przynosi Wspólna Polityka Rolna (WPR) Unii Europejskiej.
Zaczęło się od Traktatu Rzymskiego
Mimo że okres budżetowy obecnej WPR kończy się dopiero w 2013 r., to już od 2008 r. państwa europejskie podjęły wysiłki, by zwrócić uwagę na przyszłość tej jednej z najstarszych polityk we wspólnocie europejskiej. W marcu 2010 r. Komisja Rolnictwa i Rozwoju Wsi zorganizowała wysłuchanie na temat przyszłości WPR po 2013 r., rozpoczynając tym samym oficjalną debatę na temat niezbędnych reform. Zaproszeni przedstawiciele organizacji zrzeszających rolników oraz naukowcy z różnych krajów, w tym z Polski, mogli wypowiedzieć się na temat najbardziej nurtujących zagadnień dotyczących przyszłości.
WPR jest jedną z pierwszych polityk społeczno-ekonomicznych, które utworzono na mocy Traktatu Rzymskiego jeszcze w 1957 r. i wprowadzono w życie 5 lat później. Wtedy idea jej powołania opierała się na potrzebie rozwiązania problemu niedoboru żywności, który po szkodach wyrządzonych przez II wojnę światową dotknął kontynent. Wkrótce samowystarczalność Europy doprowadziła do nadprodukcji żywności, co wymagało kolejnych dostosowań polityki do zmieniającej się rzeczywistości.
Reformy i prawo popytu
WPR jest również jednym z najbardziej zintegrowanych obszarów polityki Wspólnoty. W latach 70. ub.w. prawie 70 proc. budżetu UE przeznaczano na rolnictwo. Po serii reform udział wydatków na sektor rolny spadł do ok. 40 proc. na okres finansowania w latach 2007–2013. Przełom w przemianach polityki nastąpił w latach 90. – tzw. reforma McSharry’ego – kiedy to szczególny nacisk położono na rolnictwo przyjazne środowisku.
Współczesne rozwiązania są efektem kilku reform na przestrzeni ostatnich pięćdziesięciu lat i opierają się w dużym stopniu na prawie popytu. Dzięki temu rolnicy podejmują decyzje produkcyjne, w większym stopniu kierując się sygnałami płynącymi z rynku, a nie tak jak dawniej – wysokością dopłat do produktu. Według zasad nowego systemu, żeby zagwarantować stabilność ich przychodów, rolnicy nadal otrzymują dopłaty bezpośrednie.
Ostatnią reformę WPR przeprowadzono w 2003 r. tuż przed akcesją Polski do Unii Europejskiej. Kilka czynników, w tym kryzysy żywnościowe czy rozszerzenie UE na wschód, sprawiło, że doszło do gruntownego przeglądu WPR w sektorze gospodarstw rolnych. Celem obecnej polityki jest zwiększenie rentowności rolnictwa i jednocześnie zachęcenie rolników do wytwarzania produktów wysokiej jakości, na które jest zapotrzebowanie na rynku oraz do wyszukiwania nowych możliwości rozwoju, takich jak przyjazne dla środowiska odnawialne źródła energii.
Wyzwania nowoczesnego rolnictwa
Jakie więc wyzwania czekają europejskie rolnictwo w przyszłych dziesięcioleciach i co powinno być brane pod uwagę podczas kolejnej reformy wspólnej polityki?
Przewodniczący Komisji Rolnictwa Paolo De Castro podkreślił, że Komisja powinna wypracować ambitny plan reformy, który będzie spełniał oczekiwania społeczeństwa europejskiego. W dokumencie roboczym przedłożonym Komisji szkocki eurodeputowany George Lyon podkreślił, że nowa Wspólna Polityka Rolna będzie musiała przede wszystkim dostosować się do zmian globalnych.
W ciągu kolejnych 20–30 lat zapotrzebowanie na żywność podwoi się. Przy tym ilość ziemi uprawnej czy zasoby wody i energii zmaleją. Dodatkowo niestabilność rynków finansowych i kryzysy ekonomiczne, które jak ten z lat 2008–2009 odbiły się bardzo niekorzystnie na kondycji rolników, będą dalej powodowały zmienność cen produktów rolnych. Dlatego przedstawiciele europejskich organizacji rolniczych zaproponowali, aby po 2013 r. mówić nie tylko o Wspólnej Polityce Rolnej, ale i żywnościowej.
Peter Kendell, przewodniczący Narodowego Związku Rolników Anglii i Walii (NFU), uważa, że rolnicy powinni mieć gwarancje, które pozwolą im planować przyszłość, ale jednocześnie zwiększą konkurencyjność. Dotacje bezpośrednie są więc potrzebne, aby pomóc rolnikom w sytuacjach kryzysowych.
Według badań przeprowadzonych na zlecenie Fundacji Programów Pomocy dla Rolnictwa duża część budżetów domowych europejskich konsumentów jest przeznaczana na żywność. W Polsce jest to około 30 proc., z czego większość jest wydawana na podstawowe artykuły żywnościowe. Dlatego też dostępność taniej żywności jest i pozostanie jednym z najistotniejszych celów polityki rolnej. Jednak bogacenie się społeczeństwa powoduje, że pojawiają się nowe oczekiwania konsumentów wobec żywności: wyższa jakość, bezpieczeństwo żywności, wyższy stopień przetworzenia, różnorodność.
To również powinno znaleźć odzwierciedlenie w nowej polityce rolnej. Jak podkreśla eurodeputowany Wojciech Olejniczak, trzeba głośno mówić o tym, że WPR jest korzystna nie tylko dla rolników, ale i dla konsumentów.
Czy Europie potrzebna jest WPR?
Przez ostatnie 50 lat Europa, dzięki WPR, zwiększyła swoją produkcyjność, przyczyniła się do polepszenia poziomu życia społeczności rolniczej, ustabilizowała rynki rolne, a także zapewniła dostępność dobrej jakości żywności na rynek europejski.
Eksperci i politycy są zgodni, że nie należy rezygnować z WPR, ale trzeba ją dostosować do nowych czasów. Już teraz wyłania się kilka obszarów, wokół których będzie toczyła się dyskusja nad reformą wspólnej polityki, takich jak zabezpieczenie niezbędnej ilości żywności przy wzrastającej populacji światowej, zapewnienie efektywnego zarządzania obszarami rolniczymi i leśnymi, które dominują na powierzchni Europy oraz dostosowanie się rolnictwa do zmian klimatycznych i jego modernizacja.
Wysłuchanie w Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi ekspertów oraz przedstawicieli środowisk rolniczych potwierdziło, że w wielu kwestiach naukowcy, rolnicy oraz politycy potrafią mówić wspólnym głosem i uznają potrzebę zmian w tych samych punktach polityki. Kwestia, która będzie stopniowo zajmowała coraz więcej miejsca w dyskusji, to sposób finansowania WPR opierającej się dotychczas na współfinansowaniu wszystkich krajów. Jak zauważył polski eurodeputowany Janusz Wojciechowski: – (…) duch euroentuzjazmu związany z wejściem w życie Traktatu Lizbońskiego zostaje wyparty w dyskusjach o rolnictwie przez ducha euroegoizmu.
Budżet z pewnością będzie kontrowersyjną częścią dyskusji, ale na razie debata rozpoczęła się merytorycznie i pewnie przez jakiś czas będzie podążać w tym kierunku.
KATARZYNA GRZYBOWSKA
korespondentka z Brukseli
Obszary wiejskie (tereny rolne i lasy) obejmują ponad 90 proc.terytorium UE. Zamieszkuje je ponad 60 proc. ludności 27 krajów Wspólnoty. Wraz z ostatnim rozszerzeniem UE w 2007 r. o Rumunię i Bułgarię, liczba rolników wzrosła do ok. 13 mln – z czego 3,5 mln stanowią rolnicy z dwóch nowych krajów Unii.

Zasady Wspólnej Polityki Rolnej:
1) zasada jednolitości rynku – oznacza swobodny przepływ produktów rolnych między państwami członkowskimi, jednolitą zasadę regulacji rynku rolnego, wspólne reguły handlu z krajami trzecimi
2) zasada preferencji Wspólnoty – to pierwszeństwo zbytu produktów rolnych państw członkowskich i rozbudowany system ochrony przed importem
3) zasada solidarności finansowej – zobowiązuje wszystkie kraje członkowskie do solidarnego uczestnictwa w kosztach funkcjonowania polityki rolnej, bez względu na terytorialny i rzeczowy aspekt wykorzystania środków
4) zasada współodpowiedzialności producentów – oznacza, że we Wspólnocie zostały przyjęte maksymalne progi produkcyjne, dla których cena została zagwarantowana, natomiast skutki ich przekroczenia w postaci obniżki cen są przenoszone na producentów.

źródło: Eurogospodarka 4/2010