Wygrałeś proces, ale nie masz już z czego egzekwować swoich należności. Rzecz, o którą występowałeś, wielokrotnie już zmieniła właściciela lub uchwała, którą podjęło zgromadzenie wspólników, dawno już została wykonana. Prawnicy stosunkowo rzadko korzystają z możliwości zabezpieczenia powództwa czy wniosku. Dlaczego? Jednym z podstawowych powodów jest niedocenianie potencjalnych korzyści, jakie z niego płyną przy stosunkowo niewielkim nakładzie pracy i kosztów. Przy składaniu pozwu musisz brać pod uwagę, że sprawa w sądzie będzie trwała dłuższy czas, może nawet kilka lat. 
Kodeks postępowania cywilnego (kpc) przewiduje specjalne postępowanie nazywane postępowaniem zabezpieczającym, w którym sąd może wydać postanowienie o odpowiednim zabezpieczeniu twojego roszczenia. Może więc np. na czas trwania procesu zakazać zbywania nieruchomości, zająć ruchomości czy wynagrodzenie za pracę, ustanowić hipotekę przymusową czy zawiesić postępowanie rejestrowe w KRS. Dzięki temu jak już skończy się proces, nie powinieneś mieć kłopotu z wyegzekwowaniem swojej należności czy przysługującego ci prawa.
Jak widać, korzyści ze złożenia wniosku o zabezpieczenie są naprawdę duże, w dodatku postępowanie to nie jest drogie (opłata wynosi 40 zł przy udzieleniu zabezpieczenia roszczenia niemajątkowego lub 100 zł przy roszczeniach majątkowych) lub jest bezpłatne – jeśli wniosek o zabezpieczenie został złożony w piśmie rozpoczynającym postępowanie. Jest ono, przynajmniej teoretycznie, także dość szybkie – wniosek o udzielenie zabezpieczenia podlega rozpoznaniu bezzwłocznie, nie później jednak niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu (chyba że przepis szczególny stanowi inaczej).
Kiedy żądać zabezpieczenia?
Udzielenia zabezpieczenia możesz zażądać w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny. Z kolei wniosek możesz złożyć nie tylko w toku postępowania, ale nawet przed jego wszczęciem. Pamiętaj jednak, że kiedy uzyskasz tytuł wykonawczy, udzielenie zabezpieczenia dopuszczalne jest tylko wtedy, jeśli ma ono na celu zabezpieczenie roszczenia  o świadczenie, którego termin spełnienia jeszcze nie nastąpił.
W swoim wniosku musisz uprawdopodobnić zarówno roszczenie, jak  i interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. Pamiętaj, że chodzi tu nie o jego udowodnienie, ale o uprawdopodobnienie! Jeśli zaś chodzi o interes prawny  w udzieleniu zabezpieczenia, to istnieje on wtedy, gdy brak zabezpieczenia:
–  uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub…
–  w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie.
Przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd będzie uwzględniał interesy stron lub uczestników postępowania w takiej mierze, by uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną,  a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę. Ta zasada oznacza w praktyce,  że warto, byś swój wniosek o zabezpieczenie sformułował w sposób alternatywny – wskaż kilka rodzajów zabezpieczenia tak, by sąd mógł wybrać jego zdaniem najskuteczniejszy. Jeśli określisz tylko jeden rodzaj zabezpieczenia, ryzykujesz, że sąd oddali wniosek jako zbyt uciążliwy dla obowiązanego.
Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych
W przypadku zabezpieczenia roszczeń pieniężnych przepisy kpc wprost określają, jakie są sposoby zabezpieczenia, możesz więc zażądać, by nastąpiło ono przez:
1)  zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego
2)  obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową
3)  ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej  lub której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu
4)  obciążenie statku albo statku w budowie hipoteką morską
5)  ustanowienie zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu
6)  ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego.
Warto wiedzieć, że w sprawach  o alimenty zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej.  W sprawach tych podstawą zabezpieczenia jest jedynie uprawdopodobnienie istnienia roszczenia. Podobne zasady stosuje się do zabezpieczenia roszczeń o:
1)  rentę, sumę potrzebną na koszty leczenia, z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub utratę życia żywiciela albo rozstrój zdrowia oraz o zmianę uprawnień objętych treścią dożywocia na dożywotnią rentę
2)  wynagrodzenie za pracę
3)  należności z tytułu rękojmi lub gwarancji jakości albo kary umownej, jak również należności z tytułu niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową sprzedaży konsumenckiej, przeciwko przedsiębiorcy do wysokości 20 tys. zł
4)  należności z tytułu najmu lub dzierżawy, a także należności z tytułu opłat obciążających najemcę lub dzierżawcę oraz opłat z tytułu korzystania z lokalu mieszkalnego lub użytkowego – do wysokości, o której mowa w pkt. 3.
5)  naprawienie szkody wynikającej  z naruszenia przepisów o ochronie środowiska
6)  należności wynikające z naruszenia autorskich praw majątkowych, praw pokrewnych i praw do baz danych oraz należności wynikające z naruszenia autorskich praw osobistych
7)  należności wynikające z naruszenia patentu lub dodatkowego prawa ochronnego na wynalazek, prawa ochronnego na wzór użytkowy, prawa z rejestracji wzoru przemysłowego, prawa ochronnego na znak towarowy, prawa z rejestracji oznaczenia geograficznego, prawa z rejestracji topografii układu scalonego, wyłącznego prawa do odmiany rośliny
8)  wynagrodzenie przysługujące twórcy projektu wynalazczego.
W pozostałych sprawach nie będziesz mógł liczyć na to, że otrzymasz zabezpieczona kwotę – zostanie ona złożona do depozytu sądowego.
Zabezpieczenie roszeń niepieniężnych
Jeśli przedmiotem zabezpieczenia nie jest roszczenie pieniężne, sąd udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za odpowiedni, nie wyłączając sposobów przewidzianych do zabezpieczenia roszczeń pieniężnych.  W szczególności sąd może:
1)  unormować prawa i obowiązki stron lub uczestników postępowania na czas trwania postępowania
2)  ustanowić zakaz zbywania przedmiotów lub praw objętych postępowaniem
3)  zawiesić egzekucję lub postępowanie wykonawcze
4)  uregulować sposób roztoczenia pieczy nad małoletnimi dziećmi
5)  nakazać wpisanie stosownego ostrzeżenia w księdze wieczystej lub we właściwym rejestrze
6)  w sprawach o rozwód, o separację oraz o unieważnienie małżeństwa sąd może również orzec o wydaniu małżonkowi, opuszczającemu mieszkanie zajmowane wspólnie przez małżonków, potrzebnych mu przedmiotów.
Jak więc widać, tutaj można określić inny sposób zabezpieczenia niż wyżej wymienione. W przypadku zaskarżania uchwał zgromadzenia wspólników zalecam składanie wniosku  o zabezpieczenie powództwa o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwały poprzez zawieszenie postępowania rejestrowego. Ma to znaczenie zwłaszcza w przypadku tzw. wpisów konstytutywnych (np. zmiana umowy spółki, dot. obniżenia kapitału zakładowego połączonego z umorzeniem udziałów).
Minusy postępowania zabezpieczającego
Postępowanie to ma jednak także pewne minusy. Po pierwsze uwzględnienie zabezpieczenia i jego rodzaj są w dużej mierze uznaniowe – w takiej samej sprawie jeden sąd udzieli zabezpieczenia, a inny może wniosek oddalić. Ponadto wykonanie postanowienia  o udzieleniu zabezpieczenia sąd może uzależnić od złożenia przez uprawnionego kaucji na zabezpieczenie roszczeń obowiązanego, powstałych w wyniku wykonania postanowienia o zabezpieczeniu. Kolejną kwestią jest to, że obowiązany może w każdym czasie żądać uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia, którym udzielono zabezpieczenia, gdy odpadnie lub zmieni się przyczyna zabezpieczenia.
Najważniejszym zagrożeniem jest jednak to, że jeżeli nie wniosłeś pisma wszczynającego postępowanie  w wyznaczonym terminie albo cofnąłeś pozew lub wniosek, jak również gdy pozew został zwrócony lub odrzucony albo powództwo bądź wniosek oddalono lub postępowanie umorzono, a także w przypadkach wskazanych  w art. 744 § 2 kpc, obowiązanemu będzie przysługiwało przeciwko tobie roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia. Złożenie wniosku obarczone jest zatem ryzykiem konieczności zapłaty odszkodowania.
Podstawa prawna: Art. 730–757 Kodeksu postępowania cywilnego.
MICHAŁ KURYŁEK, radca prawny
źródło: Eurogospodarka nr 2/2010